Xuất khẩu xây dựng ra thế giới: Điểm nghẽn ở đâu?

Trong buổi tọa đàm về ngành công nghiệp xây dựng mới đây do Hiệp hội Xây dựng và Vật liệu Xây dựng TP.HCM (SACA) tổ chức, Chủ tịch Tập đoàn Hòa Bình Lê Viết Hải cùng một số khách mời đã đặt vấn đề phát triển ngành công nghiệp xây dựng ra nước ngoài, tham gia vào sân chơi toàn cầu.

Riêng cá nhân ông Hải cũng đã nhiều lần chia sẻ tham vọng xuất khẩu xây dựng ra thế giới từ nhiều năm nay để thay đổi thu nhập của doanh nghiệp và người lao động, đưa đất nước vượt qua bẫy thu nhập trung bình.

Đánh giá cao tham vọng xuất khẩu xây dựng của lãnh đạo tập đoàn xây dựng hàng đầu Việt Nam, trao đổi với Đất Việt, PGS.TS Nguyễn Đình Thám, nguyên Chủ nhiệm bộ môn Công nghệ và Quản lý Xây dựng, khoa Xây dựng dân dụng và Công nghiệp (Đại học Xây dựng) cho rằng tham vọng ấy là có cơ sở và doanh nghiệp xây dựng Việt Nam có thể làm được. 

Tuy nhiên, thời gian qua và trong trước mắt, theo ông Thám, việc xuất khẩu ấy mới chỉ dừng ở xuất khẩu lao động xây dựng mà thôi và điều này phù hợp với năng lực hiện tại của doanh nghiệp Việt Nam hơn.

"Nói cách khác, chúng ta đi làm thuê mà thôi", ông Thám bày tỏ quan điểm và cho biết, nhiều năm trước Vinaconex đã là đơn vị tiên phong đưa lao động xây dựng đi làm việc ở nước ngoài.

"Xuất khẩu lao động xây dựng là việc doanh nghiệp Việt hoàn toàn làm được, vì trình độ tiếp quản những công nghệ tiên tiến của thế giới đã tương đối, đội ngũ nhân lực có năng lực", ông nhận xét.

Tuy nhiên, vị chuyên gia cũng chỉ ra một số điểm nghẽn mà ngành xây dựng Việt Nam cần giải quyết nếu muốn vươn ra biển lớn. Theo đó, điểm nghẽn lớn nhất chính là doanh nghiệp xây dựng Việt có đáp ứng được các quy chuẩn, tiêu chuẩn của nước ngoài? Nếu không nắm được quy chuẩn và tiêu chuẩn của nước ngoài, đặc biệt là không nắm được luật của họ thì phía Việt Nam rất dễ bị hớ vì hợp đồng giấy trắng mực đen.

Điểm nghẽn này có thể khắc phục được bằng cách thuê tư vấn pháp lý nước ngoài.

Bên cạnh đó, theo PGS.TS Nguyễn Đình Thám, doanh nghiệp xây dựng Việt Nam cũng có thể làm tổng thầu dự án ở nước ngoài, tuy nhiên cần làm rõ tổng thầu ở mức độ nào.

"Nếu tổng thầu chỉ thi công thì trước mắt doanh nghiệp chúng ta làm được, còn tổng thầu EPC xây dựng trọn gói, từ thiết kế đến cung ứng vật tư, thiết bị, thi công công trình xây dựng, hạng mục, chạy thử nghiệm, bàn giao cho chủ đầu tư, e rằng doanh nghiệp Việt Nam chưa đủ khả năng.

Việc này có thể khắc phục bằng cách liên kết với doanh nghiệp xây dựng nước ngoài. Họ chuyên thiết kế trong lĩnh vực ấy, nắm được quy luật, quy chuẩn. Còn phía doanh nghiệp Việt Nam chịu trách nhiệm thi công, khi ấy hiệu quả sẽ cao hơn", ông Thám nói và lưu ý, khi doanh nghiệp Việt chưa đủ trình độ, chưa nắm được luật của nước ngoài, nhảy cao dễ bị hớ.

Tòa nhà Landmark 81 cao nhất Việt Nam do Coteccons làm tổng thầu

Dự án đường sắt Cát Linh-Hà Đông là một ví dụ. Đây là dự án do phía Trung Quốc làm tổng thầu EPC, nhưng ngay phía Việt Nam khi ký kết cũng chưa nắm rõ được hợp đồng EPC như thế nào. Kết quả, hợp đồng có nhiều sơ hở bất lợi cho phía Việt Nam, dự án bị đội vốn, chậm tiến độ nhiều năm. 

Chính vì thế, PGS.TS Nguyễn Đình Thám cho rằng, doanh nghiệp Việt ra nước ngoài cần đi từng bước. Ban đầu có thể chỉ là xuất khẩu lao động xây dựng, rồi tiến tới làm tổng thầu thi công. Khi lưng vốn đã đủ thì tiến tới làm tổng thầu EPC, "chìa khóa trao tay".

Riêng về năng lực tài chính, PGS.TS Nguyễn Đình Thám tán thành quan điểm phải có nguồn vốn lớn thì doanh nghiệp xây dựng Việt Nam mới đủ khả năng đảm nhận những dự án, công trình lớn, mới đầu tư được máy móc thiết bị hiện đại, nâng cao trình độ công nghệ...

Như nhà thầu Trung Quốc, họ có sự hẫu thuẫn về mặt kinh tế của ngân hàng, chính xác hơn là của Nhà nước Trung Quốc, khi tham gia vào các dự án, công trình ở nước ngoài. Thậm chí, với các quốc gia tham gia sáng kiến Vành đai và Con đường của Trung Quốc, vay vốn của Trung Quốc để đầu tư cơ sở hạ tầng, việc sử dụng nhà thầu Trung Quốc như một điều kiện bắt buộc.

Đây là điểm khác của nhà thầu Việt Nam với nhà thầu Trung Quốc. Tuy nhiên, theo PGS.TS Nguyễn Đình Thám, vướng mắc về vốn vẫn có thể giải quyết được, bằng cách doanh nghiệp kết hợp với ngân hàng trong nước để thực hiện các hợp đồng xây dựng ở nước ngoài. Ngân hàng đứng ra hậu thuẫn, bảo lãnh hợp đồng và bản thân ngân hàng cũng rất cần những cần những hợp đồng lớn như vậy.

Một vấn đề khác mà vị chuyên gia cho là điểm yếu cố hữu, "gót chân Achilles" của doanh nghiệp Việt đó là tính liên kết yếu. Ông ví von doanh nghiệp Việt giống như những củ khoai tây rời rạc, khó làm ăn với nhau, chỉ chăm lo cho lợi ích riêng của mình, cho nên càng khó làm ăn ở nước ngoài.

Nếu muốn tiến ra thế giới, doanh nghiệp Việt bắt buộc phải liên kết với nhau để tham gia vào chuỗi cung ứng, thay vì "làm tất ăn cả" trong khi không đủ năng lực. 

Bên cạnh đó, PGS.TS Nguyễn Đình Thám lưu ý, thiết kế vẫn là điểm yếu của doanh nghiệp Việt Nam. Từ trước đến nay, các công trình lớn trong nước chủ yếu phải thuê nước ngoài thiết kế.

Trên tất cả, khi ngành xây dựng tiến ra sân chơi toàn cầu, vị chuyên gia đánh giá lợi thế của doanh nghiệp Việt Nam so với các nhà thầu lớn trên thế giới chính là nhân công. Chúng ta có đội ngũ kỹ sư, công nhân dồi dào, mức lương chi trả cũng không cao bằng kỹ sư, công nhân nước ngoài. Đây là một yếu tố cấu thành nên giá thành xây dựng, giúp giá thành xây dựng công trình của Việt Nam trở nên cạnh tranh hơn so với các nhà thầu nước ngoài.

Trước ý kiến cho rằng thay vì cứ trăn trở xuất ngoại, doanh nghiệp xây dựng Việt Nam nên chọn cách dễ hơn đó là khai thác tốt thị trường trong nước, đặc biệt là thay thế nhà thầu Trung Quốc ngay trên sân nhà, PGS.TS Nguyễn Đình Thám cho biết, việc này còn liên quan đến vốn. Bên cạnh đó, có những công nghệ phía Việt Nam chưa nắm được như đường sắt đô thị, đường sắt cao tốc... Khi Việt Nam chưa làm bao giờ mà lại muốn đảm nhận thì rất dễ hỏng việc. Do vậy, bắt buộc phải trải qua một vài dự án do nước ngoài đảm nhận để học hỏi và nhận chuyển giao công nghệ.

"Vốn là yếu tố quyết định, lại không thể giải quyết ngày một ngày hai. Doanh nghiệp Việt bắt buộc phải liên kết, không thể trông chờ Nhà nước đứng ra cấp vốn hay bảo lãnh vì điều đó khó chấp nhận được, không thể có chuyện lãi doanh nghiệp hưởng, còn lỗ thì Nhà nước, nhân dân chịu", ông Thám nhấn mạnh.

Điều đáng ghi nhận là hiện nay doanh nghiệp xây dựng Việt Nam có thể làm tốt các tòa nhà cao tầng như The Landmark 81, Saigon Centre..., cầu thép vượt sông... Song ra nước ngoài, theo ông Thám, sẽ khó khăn hơn nhiều hơn, chặt chẽ hơn, nhất là không có chuyện "thông cảm", "huề cả làng".