Tham vọng Mỹ mua Siberia của Nga không thành

Vào những năm 90, trước bối cảnh nước Nga suy sụp kinh tế dưới thời Tổng thống Boris Yeltsin sau khi Liên Xô tan rã, một số người trong chính giới Mỹ đã đưa ra sáng kiến mua lãnh thổ Nga như đã từng xảy ra trong quá khứ bởi việc Mỹ mua Alaska với giá 7,2 triệu USD.

Vùng Đông Siberia của Nga.

Mục tiêu mà Mỹ nhắm tới là vùng lãnh thổ phía Đông Siberia, vùng đất đai giàu tài nguyên thiên nhiên còn chưa được khai phá.

Walter Russell Mead, chuyên gia tư vấn hàng đầu tại Viện Chính trị Thế giới (Mỹ) được cho là tác giả của ý tưởng đề nghị mua lại một phần lãnh phổ ở phía Đông nước Nga.

Ông đề cập đến tiền lệ lịch sử khi Tổng thống Mỹ Thomas Jefferson, lợi dụng khó khăn tài chính của Napoléon Bonaparte, đã mua lại bang Louisiana khổng lồ từ Pháp. Ông cho rằng, theo cách tương tự, Tổng thống George H.W. Bush có thể hành động bằng cách đề xuất một thỏa thuận với Tổng thống Nga Yeltsin.

Trong kế hoạch của mình, ông Mead cho rằng, Mỹ có thể mua phần lãnh thổ ở Đông Siberia, gồm các quận tự trị (okrug) Taimyr và Evenk, tỉnh (oblast) Irkutsk và nước cộng hòa Buryatia, Yakutia, Vùng Chita, Lãnh thổ Khabarovsk, Primorye, Sakhalin.

Theo sáng kiến của vị này, người Mỹ sẽ hợp nhất Kamchatka, Chukotka và vùng Magadan thành một vùng mới của Beringia, và trao trả quần đảo Kuril cho Nhật Bản. Dưới quyền sở hữu của người Mỹ, giống như miền Tây hoang dã vào thế kỷ 19, các vùng lãnh thổ này sẽ được trao quy chế tiểu bang. Người dân Nga sở tại, theo đề xuất trên, ngay lập tức sẽ nhận được đầy đủ các quyền của công dân Mỹ.

Ông Mead tin rằng 2.000 hoặc 3.000 tỷ USD sẽ đủ để mua Siberia, tức khoảng 1.000 USD cho mỗi mẫu đất (100 mét vuông), đồng thời gọi đây là "Thương vụ lớn nhất trong lịch sử loài người".

Một trong số các lý do được đưa ra là  mức sống của người dân Siberia giảm mạnh trong những năm đó và người Siberia có thể còn rất mong chờ với việc trở thành công dân Mỹ.

Số tiền này cao gấp nhiều lần mức thâm hụt ngân sách hàng năm của Mỹ. Các khoản thanh toán cho thỏa thuận sẽ kéo dài trong hơn một thập kỷ, với kế hoạch chi trả cho Nga khoảng 200 tỷ USD mỗi năm. 

Ông gọi đây là là "trò chơi rất đáng đồng tiền bát gạo", với nguồn tài nguyên thiên nhiên giàu có của khu vực rộng lớn - dầu mỏ, kim cương, vàng, gỗ, v.v.

 “Chúng ta sẽ là nhà sản xuất dầu lớn nhất trên thế giới. Tạm biệt, OPEC! Tạm biệt nhập siêu, tạm biệt kinh tế trì trệ. Xin chào bùng nổ, xin chào tăng thu ngân sách!" - chuyên gia này khẳng định vào năm 1992 trên tờ Los Angeles Times.

Ông Mead đề xuất xây dựng Đường cao tốc xuyên Siberia để phục hồi giao thương với châu Âu, cũng như phát triển cơ sở hạ tầng của khu vực theo mọi cách có thể.

Nhà phân tích này tin rằng "thỏa thuận vĩ đại nhất trong lịch sử nhân loại" sẽ có lợi cho chính Nga, quốc gia mà nhờ dòng vốn của Mỹ sẽ có thể "làm lại tất cả từ đầu".

Theo ông Mead, sinh viên Nga có thể học tại các trường cao đẳng, đại học của Mỹ và bản thân đất nước này có thể nhận được các khoản đầu tư hay ưu đãi từ Mỹ.

Vào đầu những năm 1990, ông Mead đã đích thân đến thăm vùng Viễn Đông và trò chuyện với Yevgeny Nazdratenko, người đứng đầu chính quyền Primorsky Krai (miền duyên hải phía Đông nước Nga).

Sau khi thăm thú mọi nơi trong vùng, ông đặt câu hỏi rằng, theo ý kiến của thống đốc, liệu có thể cho thuê đất dài hạn để biến nó thành "một thứ gì đó giống như Hong Kong" không?

"Có thể, tất nhiên rồi!" - ông Nazdratenko khi đó trả lời.

Có được sự tự tin này, ông Mead đã đề xuất tới Tổng thống George Mỹ H.W. Bush và lập luận rằng chính Tổng thống Boris Yeltsin đã gợi ý về việc sẵn sàng chia tay Siberia.

Cố Tổng thống Mỹ President George H. W. Bush và cố Tổng thống Nga Boris Yeltsin ký kết một thỏa thuận năm 1993. Ảnh: Reuters

Thực tế là ông Yeltsin từng nói về tình trạng thảm khốc của đất nước mình trong một thông báo ở Munich, Đức, theo tờ Los Angeles Times vào năm 1992. Khi đó, ông Yeltsin cho biết, Nga sẵn sàng cân nhắc việc bán các mỏ dầu, nhà máy hoặc đất đai để trả một số khoản nợ nước ngoài 70 tỷ USD.

Tuy nhiên, giới chức Nga không hề tính đến một thương vụ mua bán lãnh thổ như vậy. Người Nga sẽ không đánh đổi việc mất đi một phần đất nước của mình để lấy bất kỳ lợi ích kinh tế nào.

Nếu đồng ý ký một hiệp định "bán Siberia" như vậy thì Chính phủ của Tổng thống Yeltsin lập tức sẽ bị phe đối lập lật đổ và sự đau đớn từ việc để mất lãnh thổ Chechnya có thể đã ảnh hưởng đến tư tưởng, sự kiên quyết của giới chức ở Nga khi đó.