Cuộc chiến bản quyền: 5 'ông lớn' xuất bản đồng loạt khởi kiện Meta vì hành vi dùng sách lậu luyện AI

Vụ kiện không chỉ nhắm vào tập đoàn mà còn trực diện cáo buộc CEO Mark Zuckerberg đã "bật đèn xanh" cho việc sử dụng hàng triệu tác phẩm lậu để xây dựng đế chế AI.

Ngày 5/5/2026, một liên minh gồm 5 nhà xuất bản hàng đầu thế giới bao gồm Elsevier, Cengage, Hachette Book Group, Macmillan và McGraw Hill, cùng sự tham gia của tác giả danh tiếng Scott Turow, đã chính thức đệ đơn kiện tập thể chống lại Meta tại tòa án liên bang Manhattan. Đây được coi là phát súng mở màn cho một giai đoạn pháp lý mới, nơi các tổ chức xuất bản quy mô lớn trực tiếp vào cuộc thay vì chỉ là những nỗ lực lẻ tẻ của các tác giả cá nhân như trước đây.

Trọng tâm của đơn kiện tập trung vào mô hình ngôn ngữ lớn Llama – niềm tự hào công nghệ của Meta. Các nguyên đơn cáo buộc rằng, thay vì đi theo con đường cấp phép hợp pháp và trả phí sòng phẳng cho những trí tuệ đã kết tinh trong sách vở, Meta đã lựa chọn một lối đi tắt đầy rủi ro: Khai thác kho dữ liệu từ những trang web lưu trữ trái phép như LibGen và Anna’s Archive.

Hàng triệu tác phẩm, từ những cuốn tiểu thuyết ăn khách như The Fifth Season của N.K. Jemisin, The Wild Robot của Peter Brown, cho đến các giáo trình khoa học và bài báo học thuật chuyên sâu, đã bị "quét" vào hệ thống của Meta. Các nhà xuất bản cho rằng, chính việc hấp thụ khối lượng tri thức khổng lồ này đã giúp Llama biến thành một "cỗ máy thay thế vô tận". Nó có khả năng tóm tắt, bắt chước phong cách và tạo ra các tác phẩm phái sinh với độ chính xác cao, từ đó trực tiếp đe dọa đến doanh thu và sinh kế của những người làm công tác sáng tạo.

Một chi tiết gây chấn động trong đơn kiện là việc nêu đích danh CEO Mark Zuckerberg. Các nguyên đơn không ngần ngại cáo buộc người đứng đầu Meta đã trực tiếp ủy quyền và khuyến khích các hành vi vi phạm bản quyền này. Dựa trên các bằng chứng nội bộ, đơn kiện tiết lộ rằng Meta từng cân nhắc việc đàm phán bản quyền với các nhà xuất bản vào đầu năm 2023. Tuy nhiên, sau một cuộc họp với Zuckerberg vào tháng 4 năm đó, chiến lược của công ty đã thay đổi 180 độ.

Một nhân viên của Meta được trích dẫn trong đơn kiện đã hé lộ một logic đầy thực dụng của tập đoàn: "Nếu chúng ta cấp phép dù chỉ một cuốn sách, chúng ta sẽ không thể dựa vào chiến lược 'sử dụng hợp lý' (fair use) được nữa." Điều này cho thấy Meta dường như đã lường trước các rủi ro pháp lý nhưng vẫn quyết định đánh đổi để chiếm ưu thế trong cuộc đua AI toàn cầu.

Trước những cáo buộc đanh thép, Meta vẫn giữ thái độ cứng rắn. Người phát ngôn của công ty khẳng định sẽ chiến đấu quyết liệt để bảo vệ lập trường của mình. Meta lập luận rằng việc huấn luyện AI là một quá trình mang tính "chuyển đổi cao" (transformative), giúp thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao năng suất xã hội, do đó nên được xem là "sử dụng hợp lý" theo luật bản quyền Hoa Kỳ.

Lập luận này vốn có cơ sở từ phán quyết năm 2025 trong vụ Kadrey v. Meta, nơi thẩm phán Vince Chhabria từng đưa ra quyết định có lợi cho tập đoàn công nghệ. Tuy nhiên, phía các nhà xuất bản cho rằng họ đã rút kinh nghiệm sâu sắc từ thất bại của các cá nhân trước đó. Họ đã chuẩn bị một hồ sơ chứng minh thiệt hại thị trường một cách chi tiết và cụ thể hơn – điểm yếu cốt tử khiến các vụ kiện trước bị bác bỏ.

Bà Maria Pallante, Chủ tịch Hiệp hội Các nhà xuất bản Mỹ, khẳng định mạnh mẽ rằng hành vi của Meta không thể được coi là sự tiến bộ của cộng đồng. Theo bà, một hệ sinh thái AI bền vững không thể được xây dựng trên nền tảng của sự chiếm đoạt và coi thường quyền sở hữu trí tuệ.

Vụ kiện không chỉ yêu cầu một khoản bồi thường tài chính khổng lồ chưa xác định, mà còn đưa ra một yêu cầu đầy tính răn đe: Tiêu hủy toàn bộ các bản sao vi phạm bản quyền mà Meta đang sở hữu để huấn luyện Llama. Nếu tòa án chấp thuận yêu cầu này, đây sẽ là một đòn giáng nặng nề vào hạ tầng kỹ thuật của Meta, buộc các ông lớn công nghệ phải định nghĩa lại cách thức tiếp cận với dữ liệu sáng tạo của nhân loại.

Cuộc đối đầu tại tòa án Manhattan không chỉ là chuyện của riêng Meta hay 5 nhà xuất bản, mà là phép thử quan trọng cho toàn bộ ngành công nghiệp AI. Nó đặt ra câu hỏi đạo đức và pháp lý cơ bản: Liệu sự tiến bộ của máy móc có được phép xây dựng trên sự hy sinh quyền lợi của những người cầm bút?