Người dân nước giàu tiết kiệm, Việt Nam nhận bài học gì?

Người dân tại các nước phát triển như Mỹ, Nhật Bản, Australia… tự động ‘thắt lưng buộc bụng’ hẳn là điều mới mẻ với nhiều nhà kinh tế.

Thống kê cho thấy, tại Mỹ, tỷ lệ tiết kiệm cá nhân đã tăng lên mức kỷ lục 33,6% vào tháng 4, thời điểm việc phong tỏa diễn ra mạnh nhất. Tới tháng 8, con số này giảm về 14,1%, cao hơn nhiều so với mức 8,3% vào tháng 2, trước khi đại dịch xảy ra.

Tại Australia, tỷ lệ tiết kiệm của hộ gia đình là 19,8% trong quý II/2020, tăng mạnh so với 3,6% quý IV/2019.

Điều tương tự đang xảy ra ở Canada khi tỷ lệ tiết kiệm của hộ gia đình trong quý II/2020 là 28,2%, cao gấp gần 8 lần cuối tháng 12/2019.

Nhật Bản đang chứng kiến một tình huống khác. Nước này đã chia số tiền tương đương 950 USD cho mỗi người dân, nhằm mục đích kích cầu tiêu dùng. Thế nhưng khảo sát cho thấy, một nửa số người được hỏi cho biết sẽ dùng số tiền trên cho chi tiêu hàng ngày, một phần tư nói, họ sẽ tiết kiệm.

Dường như đã có một sự chuyển đổi đột ngột ở những nền kinh tế tiêu dùng, từ chỗ người dân sẵn sàng vay nợ để mua sắm các sản phẩm thời thượng, mà thường có vòng đời rất ngắn, sang trạng thái tiết kiệm, chi dùng chủ yếu cho các nhu cầu thiết yếu.

Đại dịch Covid-19 đã khiến những điểm yếu của nhiều nền kinh tế tiêu dùng bộc lộ rõ, vì thế người dân thận trọng hơn trong chi tiêu có lẽ không hẳn chỉ vì lời hẹn vaccine chưa biết bao giờ mới được thực hiện. Thậm chí những đợt càn quét chưa thấy hồi kết của virus SARS-CoV-2 còn đang đả phá những gắng gượng để hồi phục của các nền kinh tế.

Sức chống chịu của các quốc gia, dù giàu có tới đâu, cũng có giới hạn. Theo một thống kê vừa công bố, các ngân hàng trung ương và chính phủ trên toàn thế giới đã phân bổ ít nhất 15.000 tỷ USD cho các gói kích cầu, thông qua biện pháp mua trái phiếu và tăng chi tiêu ngân sách, để vượt qua đợt suy thoái kinh tế toàn cầu được cho là tồi tệ nhất kể từ những năm 1930. Tuy nhiên, các chuyên gia của Viện Tài chính Quốc tế quan ngại, nợ do kích cầu quá mức sẽ phá hủy các nền kinh tế, đặc biệt là các quốc gia có mức nợ cao, bất kể đó là nước giàu có hay nước nghèo.

Không chỉ chiến lược kích thích, bản thân cách vận hành và phát triển nền kinh tế có thể cũng cần phải xem lại. Liệu có hoàn toàn đúng đắn khi cùng với các chỉ số tăng trưởng, 1% dân số thế giới đang sở hữu khối tài sản gấp đôi gần 90% còn lại, như thông tin từ bản báo cáo mang tên “Time to Care” (Anh) công bố đầu năm 2020? Có cần đến thế không sự đối đầu, xâm phạm đến mức tận diệt các thành tố trong sinh quyển, khi chúng ta có thể dễ dàng tạo ra đủ lương thực để nuôi sống toàn thế giới?

Câu chuyện kích cầu đang nhận được rất nhiều mối quan tâm tại Việt Nam cũng nên được xem xét trong bối cảnh này. Với những phát ngôn và hành động đã triển khai, xem ra Việt Nam cũng đang thực hiện các biện pháp kích cầu như thông lệ thế giới.

Đầu tiên là vấn đề giải ngân đầu tư công. Sức ép giải ngân lớn tới mức lần đầu tiên nhiều bộ, ngành, địa phương xin trả lại vốn đầu tư công. Chưa có một công bố rõ ràng về số lượng dự án bị trả lại, tính chất các dự án và vướng mắc của các đơn vị quản lý khi triển khai các dự án này, nên nguyên nhân chính xác của hiện tượng chưa có tiền lệ nói trên chưa được minh định.

Tuy nhiên, không loại trừ khả năng, vướng mắc nằm ở cả tính hiệu quả của bản thân các dự án. Điều này, tiếc thay, lại đã từng có tiền lệ, mà minh chứng mới đây nhất là dự án xe buýt nhanh BRT ở Hà Nội.

Tiếp cận theo cách này, không chỉ những dự án đã bị trả lại, cả những dự án sử dụng vốn vay ODA, các dự án sử dụng vốn đầu tư công khác cũng nên được xem xét lại. Không ai có thể phủ nhận tác động lan tỏa từ đầu tư công tới các ngành sản xuất khác trong nền kinh tế nói chung và việc làm của người lao động nói riêng, nhưng vẫn phải nhìn thẳng vào các vấn đề khác.

Thứ nhất, nếu đẩy nhanh giải ngân các dự án sử dụng vốn vay ODA, vốn có quá nhiều ràng buộc về công nghệ cũng như nhà thầu, nợ công đương nhiên sẽ tăng thêm, trong khi phần doanh nghiệp Việt được hưởng lợi là tương đối hạn chế. Bài toán so sánh được – mất đã được xem xét như thế nào? Có nên chấp nhận thiệt hại, rủi ro trong dài hạn để đạt được những món lợi trước mắt?

Một điểm khác rất cần được lưu ý trong tình huống này là khi tăng trưởng của Việt Nam thấp hơn nhiều so với mức dự báo đưa ra trước khi xảy ra đại dịch Covid-19, các chỉ tiêu về an toàn nợ công buộc phải được xem xét, điều chỉnh. Mọi tính toán về đẩy mạnh đầu tư công đều phải căn vào các dữ liệu mới này.

Thêm nữa, việc dự án cao tốc quốc lộ 45 - Nghi Sơn và Nghi Sơn - Diễn Châu, hai hợp phần của đại dự án đường bộ cao tốc Bắc – Nam không thu hút được nhà đầu tư đặt ra câu hỏi về tính hiệu quả và cấp thiết của chúng. Điều tương tự cũng nên được xem xét với các dự án cao tốc hàng chục ngàn tỷ ở khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, ngay cả khi những động thái đầu tiên mở đường cho việc thu phí các dự án cao tốc do nhà nước đầu tư đã được tiến hành.

Đành rằng, đền bù phần thiệt thòi về hạ tầng cơ sở cho người dân vùng Đồng bằng sông Cửu Long là việc nên làm, nhưng khi đất nước còn nghèo, đầu tư cả chục ngàn tỷ đồng cho các tuyến đường chủ yếu chở nông sản có lẽ không phải là một lựa chọn tối ưu, khi mà vận tải đường thủy ở khu vực này đang khá rẻ. Vả lại, nếu phương án thu phí đường cao tốc do nhà nước đầu tư được thông qua, theo một cách trực tiếp hay gián tiếp, người dân sẽ phải thực hiện trách nhiệm này. Đã vậy, gánh nặng nợ từ các khoản đầu tư trên vẫn nằm chình ình trên vai từng người dân Việt.

Đối với các gói kích cầu kinh tế đã được triển khai, một khảo sát công tâm về hiệu quả của chúng rất nên được thực hiện. Tiến độ giải ngân chậm, cộng với số lượng khiêm tốn doanh nghiệp tiếp cận được gói hỗ trợ là cảnh báo không thể bỏ qua về tính cần thiết và sự phù hợp của các biện pháp hỗ trợ này. Trong trường hợp này, Việt Nam đang đối diện với vấn đề chung mà nhiều nền kinh tế khác đang gặp phải.

Phải thừa nhận rằng, những hợp phần nhằm mục đích an sinh xã hội, đảm bảo các nhu cầu sống thiết yếu cho người dân đã được triển khai tương đối tốt. Tuy nhiên, không có một nguồn lực nào có thể bảo đảm được những nhu cầu thiết yếu này cho hàng triệu người dân trong dài hạn. Vì vậy, càng cần quan tâm hơn nữa việc hỗ trợ doanh nghiệp, khôi phục nền sản xuất.

Nhìn vào điều đang xảy ra với các gói kích cầu trên thế giới cũng như thực trạng tại Việt Nam, dường như các biện pháp kích thích truyền thống không còn phù hợp. Nếu không có sự điều chỉnh kịp thời, gói hỗ trợ doanh nghiệp có thể biến tướng, sai mục đích, trở thành khối nợ mà cả nền kinh tế phải cùng chia sẻ.

Thay vào đó, nhận diện rõ điểm yếu, điểm mạnh và những đặc thù của nền kinh tế trong bối cảnh dịch bệnh Covid-19 có thể giúp các nhà hoạch định chính sách sớm tìm ra “cánh cửa hi vọng”. Đối với Việt Nam, có thể đây là cơ hội để cơ cấu lại khu vực kinh tế tư nhân.