Tối hậu thư của ông Trump với Iran ảnh hưởng gì tới thương mại toàn cầu?

Trong thông báo mới nhất, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết mọi quốc gia vẫn duy trì làm ăn với Iran sẽ phải đối mặt với mức thuế 25% áp lên toàn bộ hoạt động thương mại với Mỹ. Được công bố qua mạng xã hội và được mô tả là “cuối cùng và mang tính kết luận”, động thái này cho thấy Washington đang gia tăng đáng kể áp lực kinh tế đối với Tehran, với ảnh hưởng lan rộng vượt xa khu vực Trung Đông.

Quyết định này có thể kéo theo những hệ quả sâu rộng đối với quan hệ thương mại của Mỹ với Trung Quốc, Ấn Độ, UAE và Liên minh châu Âu (EU). Theo các nguồn tin, khi được hỏi, người phát ngôn Nhà Trắng đã từ chối bình luận về thông báo trên mạng xã hội của ông Trump.

Đây là quyết định áp thuế đầu tiên của ông Trump trong năm 2026, phù hợp với cách tiếp cận lâu nay của ông khi sử dụng sức ép kinh tế như một công cụ đối ngoại. Tuy nhiên, việc thiếu các chi tiết cụ thể đã khiến cả chính phủ các nước lẫn thị trường tài chính lo ngại. Thông báo không nêu rõ các trường hợp được miễn trừ, thời điểm thực thi hay cơ chế áp dụng biện pháp này.

Thương mại trực tiếp giữa Mỹ và Iran hiện ở mức rất thấp, phản ánh hàng chục năm trừng phạt liên quan đến chương trình hạt nhân của Tehran. Số liệu chính thức cho thấy trong năm 2025, Mỹ nhập khẩu hàng hóa từ Iran trị giá 1,3 triệu USD và xuất khẩu sang Iran 47,9 triệu USD. Năm 2024, kim ngạch nhập khẩu chỉ đạt 6,2 triệu USD, trong khi xuất khẩu sang Iran hơn 90 triệu USD, theo Bộ Thương mại Mỹ.

Ấn Độ trở thành điểm nóng

Đối với Ấn Độ, ảnh hưởng có thể đặc biệt nghiêm trọng. New Delhi từ lâu phải giữ thế cân bằng ngoại giao mong manh giữa quan hệ chiến lược với Washington và các mối quan hệ thương mại mang tính thực dụng với Tehran - một thế cân bằng nay sẽ khó duy trì hơn.

Hiện Ấn Độ đã phải đối mặt với mức thuế đối ứng 25% do Mỹ áp đặt, cùng với một mức thuế 25% khác liên quan đến việc nước này tiếp tục mua dầu thô của Nga. Nếu Mỹ áp thêm 25% thuế gắn với thương mại với Iran, tổng gánh nặng thuế đối với hàng xuất khẩu của Ấn Độ có thể lên tới 75%, mức đủ sức làm suy giảm đáng kể năng lực cạnh tranh của nhiều ngành.

Các quan chức Ấn Độ chưa đưa ra phản ứng chính thức, nhưng mối lo ngại đã hiện rõ. Các hiệp hội thương mại cảnh báo rằng thuế cao hơn có thể gây hiệu ứng dây chuyền lên chuỗi cung ứng, làm tăng chi phí cho doanh nghiệp xuất khẩu và khiến các quyết định đầu tư trở nên phức tạp hơn, trong bối cảnh Ấn Độ đang nỗ lực định vị mình như một trung tâm khai thác toàn cầu.

Mức độ gắn kết trong thương mại Ấn Độ - Iran

Bất chấp nhiều năm chịu trừng phạt và sức ép địa chính trị, Ấn Độ và Iran vẫn duy trì được mối quan hệ thương mại tương đối bền bỉ, dù quy mô không lớn. Theo Đại sứ quán Ấn Độ tại Tehran, trong những năm gần đây, Ấn Độ thường xuyên nằm trong nhóm năm đối tác thương mại lớn nhất của Iran.

Hàng hóa Ấn Độ xuất sang Iran chủ yếu là các mặt hàng thiết yếu và sản phẩm có giá trị gia tăng, như gạo basmati, chè, đường, dược phẩm, trái cây tươi, các loại đậu, nước giải khát và sản phẩm thịt chế biến. Ở chiều ngược lại, Ấn Độ nhập khẩu từ Iran methanol, bitum dầu mỏ, propane hóa lỏng, táo, chà là, hạnh nhân cùng nhiều loại hóa chất hữu cơ và vô cơ - những mặt hàng phục vụ trực tiếp cho xây dựng, nông nghiệp và sản xuất công nghiệp.

Trong năm tài chính 2022-2023, kim ngạch thương mại song phương đạt 2,33 tỷ USD, tăng gần 22% so với năm trước. Đà tăng này chủ yếu đến từ xuất khẩu của Ấn Độ, đạt 1,66 tỷ USD, trong khi nhập khẩu ở mức 672 triệu USD và tăng trở lại khi các sản phẩm liên quan đến năng lượng phục hồi. Tuy nhiên, xu hướng tích cực này sau đó suy yếu. Trong giai đoạn từ tháng 4 đến tháng 7/2023, tổng kim ngạch thương mại hai chiều giảm hơn 23% so với cùng kỳ năm trước, cho thấy mối quan hệ này dễ bị ảnh hưởng bởi các yếu tố bên ngoài. Thương mại trong các giai đoạn tháng 1-10/2024 và tháng 1-10/2025 cũng giảm 3,62%. Trong thời gian này, tổng xuất khẩu đạt 8.812,19 crore rupee, nhập khẩu 2.796,81 crore rupee, khiến thặng dư thương mại thu hẹp còn 6.015,37 crore rupee.

Không chỉ có các con số thương mại, những dự án hạ tầng mang tính chiến lược cũng chịu ảnh hưởng. Dự án cảng Chabahar, do Ấn Độ và Iran cùng phát triển, từ lâu được xem là cửa ngõ cho viện trợ nhân đạo và tiếp cận thương mại tới Afghanistan và Trung Á. Ấn Độ vẫn tiếp tục ủng hộ dự án này, coi đây vừa là yếu tố ổn định khu vực, vừa là đối trọng với các cảng do Trung Quốc hậu thuẫn. Các mức thuế mới của Mỹ có thể làm phức tạp việc huy động vốn, bảo hiểm và logistics liên quan đến Chabahar, ngay cả khi dự án vẫn nhận được sự ủng hộ về mặt chính trị.

Thế giới theo dõi sát sao

Không chỉ riêng Ấn Độ phải cân nhắc lựa chọn. Nhiều nền kinh tế lớn như Trung Quốc, Nga, Brazil, Thổ Nhĩ Kỳ, Iraq và UAE vẫn duy trì quan hệ thương mại với Iran. Đối với họ, quyết định của Mỹ đặt ra câu hỏi khó: Tuân theo Washington và thu hẹp thương mại, hay phản ứng lại và chấp nhận nguy cơ bị áp thuế trừng phạt.

Thông báo này cũng xuất hiện trong bối cảnh căng thẳng với Tehran gia tăng. Ông Trump nhiều lần cáo buộc Iran khôi phục các tham vọng hạt nhân và quân sự, đồng thời công khai đe dọa tiến hành thêm các cuộc tấn công. Các đợt không kích của Mỹ nhằm vào cơ sở hạt nhân Iran năm ngoái, trong một xung đột khu vực ngắn nhưng căng thẳng, vẫn để lại bóng đen kéo dài đối với các nỗ lực ngoại giao.

Năm ngoái, ông Trump từng cảnh báo sẽ áp thuế đối với bất kỳ quốc gia nào mua dầu của Nga, nhưng trên thực tế chỉ nhắm vào Ấn Độ và không áp dụng với Trung Quốc. Động thái này khiến xuất khẩu của Ấn Độ sang Mỹ giảm 20% trong tháng 9/2025 - tháng đầu tiên các mức thuế 50% có hiệu lực đầy đủ. Ngược lại, xuất khẩu thiết bị viễn thông sang Mỹ, phần lớn nằm ngoài diện chịu thuế, đặc biệt là điện thoại thông minh, lại tăng mạnh, vọt 237% trong giai đoạn từ tháng 9 đến tháng 11/2025. Xuất khẩu máy móc, thiết bị điện cũng tăng 15% trong cùng kỳ.

Tháng 3/2025, ông Trump đưa ra cảnh báo tương tự, đe dọa áp thuế 25% đối với các quốc gia mua dầu hoặc khí đốt của Venezuela, dù biện pháp này dường như chưa từng được thực thi.

Trên phạm vi toàn cầu, mối đe dọa áp thuế càng củng cố xu hướng hình thành các khối thương mại phân mảnh và ngoại giao mang tính giao dịch. Khi trừng phạt, trả đũa và thuế quan chồng chéo, các quốc gia tầm trung buộc phải xoay xở trong một môi trường ngày càng khắc nghiệt, nơi các quyết định kinh tế gắn chặt với lựa chọn địa chính trị.