Cú sốc giá nhiên liệu tại Philippines hé lộ điều gì?

Các nhóm bảo vệ người tiêu dùng cho rằng các hộ gia đình đang phải tự gánh chi phí tăng cao khi chính phủ triển khai các biện pháp tiết kiệm năng lượng và cân nhắc giảm thuế nhiên liệu.

Philippines đang hứng chịu cú sốc tăng giá nhiên liệu mạnh, khi giá bán lẻ tại trạm xăng tăng vọt sau khi căng thẳng liên quan đến Iran đẩy giá dầu thế giới đi lên. Đây có thể trở thành một trong những đợt tăng giá theo tuần mạnh nhất trong nhiều năm tại nước này.

Các nhóm người tiêu dùng cho rằng đợt tăng giá này phơi bày một vấn đề sâu xa hơn: Ngành dầu mỏ phi điều tiết được áp dụng từ cuối những năm 1990, cho phép doanh nghiệp tự đặt giá bán lẻ theo thị trường quốc tế, khiến chính phủ có ít công cụ can thiệp hơn so với nhiều nước trong khu vực.

Theo các nhà phê bình, điều này khiến các hộ gia đình và người đi lại phải gánh phần lớn chi phí tăng, trong khi chính phủ chỉ đưa ra các biện pháp tiết kiệm năng lượng mà các tổ chức vận động cho rằng chỉ là giải pháp tạm thời.

Các doanh nghiệp bán lẻ dầu mỏ ngày thứ Ba đã bắt đầu tăng giá bán, dự kiến được triển khai theo từng giai đoạn trong tuần.

Bộ Năng lượng Philippines (DOE) cho biết tổng mức tăng có thể từ 17 đến 24 peso/lít (khoảng 30–40 cent Mỹ). Cơ quan này đang theo dõi các trạm xăng trên toàn quốc sau khi xuất hiện khiếu nại về việc găm hàng và trục lợi trước thời điểm điều chỉnh giá.

Giới chức cho biết tuần trước đã nhắc nhở các nhà bán lẻ rằng việc điều chỉnh giá chỉ được phép thực hiện từ tuần trước. Tuy nhiên, theo Bộ trưởng Năng lượng Sharon Garin, DOE có quyền hạn hạn chế trong việc xử lý các trường hợp tăng giá sớm do ngành dầu mỏ hạ nguồn của Philippines đã được phi điều tiết. Các quan chức cho biết cơ quan này chỉ có thể ban hành yêu cầu giải trình và kêu gọi người dân báo cáo các vi phạm có thể xảy ra.

Các tổ chức bảo vệ người tiêu dùng cho rằng điều đó cho thấy giới hạn quyền lực của cơ quan quản lý theo luật phi điều tiết dầu mỏ của nước này. “Đó cũng là một trong những câu hỏi chúng tôi đã nêu với Bộ Năng lượng”, Nanoy Rafael, điều phối viên của mạng lưới vận động cộng đồng PARA-Commuters Network, nói. “Hiện vẫn chưa rõ họ thực sự có bao nhiêu quyền thực thi theo luật phi điều tiết”, ông nói thêm.

Cuối tuần qua, tình trạng xếp hàng dài tại các trạm xăng và cạn nguồn nhiên liệu được ghi nhận ở nhiều nơi khi người dân đổ xô đi đổ xăng trước khi giá tăng.

Tổng thống Ferdinand Marcos Jr. cũng công bố các biện pháp giảm thiểu ảnh hưởng trước nguy cơ thiếu nhiên liệu và giá tăng, bao gồm áp dụng tuần làm việc bốn ngày đối với công chức, ngoại trừ các lực lượng khẩn cấp và dịch vụ tuyến đầu.

Một bản ghi nhớ yêu cầu các cơ quan nhà nước tuân thủ nghiêm các quy định tiết kiệm năng lượng, bao gồm áp dụng tuần làm việc nén hoặc chọn một ngày chung làm việc từ xa. Các biện pháp này sẽ có hiệu lực cho đến khi Tổng thống dỡ bỏ.

Ngày Chủ nhật, ông Marcos cho biết sẽ đề nghị Quốc hội trao quyền khẩn cấp để chính phủ có thể giảm thuế tiêu thụ đặc biệt đối với sản phẩm dầu mỏ, nhằm giảm bớt ảnh hưởng của giá nhiên liệu tăng.

Dễ bị ảnh hưởng bởi các nhà giao dịch?

Các nhà phân tích cho biết vì Philippines nhập khẩu phần lớn nhiên liệu, quốc gia Đông Nam Á này đặc biệt dễ bị tổn thương trước các cú sốc giá dầu toàn cầu khi căng thẳng địa chính trị làm gián đoạn chuỗi cung ứng.

Theo Michael Ricafort, kinh tế trưởng của Rizal Commercial Banking Corporation, những đợt tăng giá này có thể nhanh chóng lan sang toàn bộ nền kinh tế. “Vì nước này nhập khẩu phần lớn nhu cầu nhiên liệu, nên khi giá dầu thế giới tăng, giá bán lẻ trong nước cũng sẽ tăng theo. Điều đó có thể kéo theo giá cước vận tải cao hơn, áp lực tăng lương và chi phí hàng hóa, dịch vụ khác tăng do ảnh hưởng lạm phát vòng hai”, ông nói.

Ông Ricafort cho rằng những diễn biến này có thể gây sức ép lên tăng trưởng kinh tế khi doanh nghiệp và người dân phải chuẩn bị đối mặt với chi phí cao hơn. “Lạm phát tăng làm xói mòn sức mua của hộ gia đình, khiến thu nhập khả dụng và tiêu dùng giảm”, ông nói. “Khi giá dầu thế giới tăng, nền kinh tế Philippines cảm nhận rất nhanh thông qua giá nhiên liệu, vận tải, điện và cuối cùng là giá thực phẩm”, Ritchie Horario, điều phối viên Liên minh Người tiêu dùng Quan ngại Philippines, cho biết. “Khi giá nhiên liệu tăng, chi phí vận chuyển nông sản và thậm chí cả phân bón cũng tăng, từ đó đẩy giá các mặt hàng thiết yếu lên”, ông nói thêm.

Ông Rafael cho rằng đợt tăng giá trong nước phản ánh “nhiều tầng nguyên nhân”, bao gồm tính đầu tư của thị trường dầu mỏ toàn cầu và cấu trúc phi điều tiết của ngành dầu mỏ Philippines. “Vì vậy, những nước như Philippines trở nên rất dễ bị ảnh hưởng bởi các nhà giao dịch - những người chủ yếu theo đuổi lợi nhuận”, ông nói.

Ông lưu ý rằng Philippines đã trải qua một trong những cú sốc giá dầu lớn nhất vào năm 2022 trong thời gian xung đột Nga-Ukraine, dù nước này không nhập nhiên liệu trực tiếp từ hai quốc gia đó.

Vì vậy, Philippines đặc biệt dễ bị tổn thương trước các gián đoạn nguồn cung ở Trung Đông, do nước này gắn với chuỗi cung ứng toàn cầu lấy dầu thô từ các nước như Ả Rập Xê-út và UAE.

“Khi kết hợp giữa giá mang tính đầu tư, nguy cơ gián đoạn nguồn cung và cơ chế phi điều tiết, ảnh hưởng đối với chúng tôi gần như tăng gấp ba”, ông Rafael nói.

Giải pháp tạm thời

Các nhóm bảo vệ người tiêu dùng cũng chỉ trích biện pháp tuần làm việc bốn ngày của chính phủ vì cho rằng hiệu quả hạn chế. “Việc áp dụng tuần làm việc bốn ngày có giúp một phần, nhưng sẽ không làm thay đổi đáng kể nhu cầu nhiên liệu của cả nước. Nếu một nhân viên bình thường đi làm năm ngày một tuần, thì có thể giảm khoảng 20% số chuyến đi lại. Nhưng ảnh hưởng thực tế nhỏ hơn vì nhiều người vẫn phải ra ngoài giải quyết việc riêng trong ngày nghỉ”, ông Horario nói.

Ông Rafael gọi biện pháp này là “giải pháp vá víu tạm thời”, chỉ mang lại lợi ích cho một số người lao động trong khi lại chuyển gánh nặng tiết kiệm năng lượng sang cho người dân. “Nó cố gắng kiểm soát tiêu dùng, nhưng vấn đề thực sự là giá cả. Giá dầu phần lớn bị chi phối bởi đầu cơ chứ không phải nhu cầu thực. Vì vậy giảm ngày làm việc sẽ không giải quyết được vấn đề”, ông nói.

Ông Rafael cho biết các cuộc trao đổi với công chức cho thấy nhiều người lo ngại về giờ làm việc dài hơn và việc về nhà muộn khi áp dụng lịch làm việc nén. “Họ lo rằng ngày làm việc dài hơn sẽ khiến họ về nhà rất muộn, đặc biệt với những người đi làm xa. Sau đó họ vẫn phải dậy sớm vào ngày hôm sau. Vì vậy, gánh nặng “điều chỉnh” lại đổ lên người lao động bình thường”, ông nói.

Ông cũng cho biết người lao động còn phải đối mặt với giá vé giao thông công cộng tăng trong khi thời gian làm việc kéo dài. Ông Rafael kêu gọi chính quyền Marcos tạm dừng thu thuế nhiên liệu bằng sắc lệnh hành pháp, thay vì xin quyền khẩn cấp từ Quốc hội.

Ông cũng đề xuất các biện pháp ngắn hạn như cải thiện hệ thống giao thông công cộng, mở rộng chương trình trợ giá vận hành xe buýt, thúc đẩy các lựa chọn di chuyển như làn xe đạp an toàn và kéo dài giờ hoạt động của tàu điện. “Điều đó sẽ giúp người lao động - đặc biệt là trong các ngành như trung tâm cuộc gọi - có lựa chọn đi lại rẻ hơn”, ông nói.

Về dài hạn, để tăng khả năng chống chịu trước các cú sốc dầu mỏ, Philippines cần mở rộng nguồn năng lượng tái tạo và thúc đẩy sử dụng xe điện và xe hybrid, ông Ricafort cho biết.

Ông Rafael cũng kêu gọi Philippines tăng cường quản lý các công ty dầu mỏ và phát triển ngành năng lượng quốc gia. “Chừng nào chúng ta còn phụ thuộc lớn vào nhiên liệu nhập khẩu, chúng ta sẽ luôn dễ bị tổn thương trước các biến động địa chính trị”, ông kết luận.