Dịch Covid-19 và liều vaccine chống vị kỷ

Lời nói thật sẽ giúp tỉnh ngộ. Lời nói thật cần phải xuất hiện đúng lúc, dù nuốt trôi nó còn hơn nuốt 1000 viên thuốc đắng. Đặc biệt, khi đó là lời nói thật cho tất cả.

Hai năm vừa qua, con virus mang tên SAR-CoV-2 đã gây nên những tai biến thuộc loại chưa từng có trong lịch sử nhân loại. Tính tới thời điểm này, theo cập nhật của Worldometers, khoảng 171 triệu người mắc bệnh, hơn 3,5 triệu người đã tử vong.

Ngay cả ở những nước phát triển, số lượng người mắc bệnh ở mức cao khiến cho không chỉ hệ thống y tế quá tải. Người ta phải chứng kiến rất nhiều cảnh tượng đau lòng khi các nhà xác không còn chỗ chứa người quá cố nên xe đông lạnh đã bị trưng dụng.

Mới đây nhất, cuộc càn quét của dịch  Covid-19 tại Ấn Độ đã làm quốc gia đông dân thứ hai thế giới này điêu đứng. Không nỗi đau nào riêng của ai, đương nhiên, nhưng liệu chúng ta có nhìn thấy điều gì khác?

Thế giới phẳng là khái niệm được nhà báo Mỹ Thomas Friedman đưa ra vào những năm đầu thế kỷ 20 với nhiều hàm ý ngợi ca quá trình toàn cầu hóa. Một trong những hệ quả của 'thế giới phẳng' là sự phân chia các khâu trong quá trình sản xuất chủ yếu theo cách những khâu mang lại lợi nhuận lớn nhất thuộc về quốc gia sở hữu thương hiệu, còn những người trực tiếp tạo ra các bộ phận của sản phẩm chỉ nhận phần lợi ít ỏi của việc gia công.

Sự bất bình đẳng này, trong những điều kiện bình thường, là điều đương nhiên phải chấp nhận. Dù vậy, cuộc khủng hoảng thiết bị y tế, từ chiếc khẩu trang trở đi khi đại dịch Covid-19 bùng phát đã buộc nhiều quốc gia phải nghĩ lại.

Phản ứng ngược theo cách di chuyển nhà máy về bản quốc có thể chỉ làm các nền kinh tế gia công rung chấn nhẹ nhưng lại không thuyết phục với chính các quốc gia đang ấp ủ ý định ấy.

Có nhiều yếu tố ngăn trở, trong đó, quan trọng nhất là thế giới phẳng, cộng với sự bùng nổ của kinh tế số khiến những ông chủ thật sự khác là những tập đoàn đa quốc gia, những ông chủ công nghệ... Giải pháp duy trì chuỗi cung ứng, đặc biệt là cung ứng các sản phẩm thiết yếu trong điều kiện khủng hoảng, chắc chắn không thể đến từ mục tiêu lợi nhuận tối đa.

Cũng trong những ngày khó khăn với cả thế giới, chiếc mặt nạ đạo đức dễ bị bong rơi chỉ vì những chiếc khẩu trang hay những liều vaccine. Chúng ta không thể làm biến mất khỏi ký ức của hàng triệu người trên thế giới về tình huống chặn cướp khẩu trang như phim Hollywood.

Trong nội bộ châu Âu, mâu thuẫn trong phân phối vaccine đã nảy sinh và đi kèm với đó là những cáo buộc không nhẹ lời. Ở tầm toàn cầu, như khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới WHO, nhiều nước giàu đang sở hữu số lượng vaccine vượt qua nhu cầu sử dụng của người dân của họ và điều này khiến cơ hội tiếp cận vaccine của người dân các nước nghèo càng trở nên xa vời.

Sáng kiến 'du lịch vaccine', một hình thức kêu gọi du khách trở đến với những nước giầu và dư thừa vacine và thiếu khách du lịch sẽ càng khiến cho việc phân phối vaccine gặp trở ngại, đặc biệt khi nó trở thành trào lưu. Vẫn biết là người giàu ở đâu cũng dễ tiếp cận đặc quyền nhưng khi đối diện với vấn đề sinh tử, không một trái tim tử tế nào chấp nhận nổi thực tế đó.

Vả lại, liệu bạn có an toàn khi nhà hàng xóm đang cháy? Mấy ngày gần đây, nước Anh, một trong những quốc gia có tỷ lệ tiêm vaccine Covid-19 đang đau đầu vì một đợt bùng phát mới liên quan tới chủng Covid-19 lần đầu tiên ghi nhận ở Ấn Độ, với số ca mắc và nhập viện tăng 20% trong tuần cuối tháng 5/2021.

Nếu coi vaccine là tấm lá chắn giúp toàn cầu đương đầu với đại dịch thì cũng phải đồng thời nhận thức rằng, khi cơ hội tiếp cận vaccine ở các nước đang và kém phát triển chưa đầy đủ, dịch bệnh có thể tiếp tục đe dọa tới ngay cả các nước đã đạt tỷ lệ tiêm vaccine cao.

Có vẻ như, toàn cầu hóa không thể được hiểu chỉ như là cách mà nhóm người có ưu thế có đầy đủ công cụ kiếm lợi xuyên biên giới. Thế giới phẳng đồng nghĩa với việc các quốc gia có mối liên quan mật thiết với nhau, mà vấn đề ở quốc gia này không thể không liên quan tới phần còn lại của thế giới. 

Đi xa hơn, sự tồn tại của quốc gia này liên quan mật thiết đến sự tồn tại của quốc gia khác và tất cả đều nằm trong ngưỡng chịu đựng của sinh quyển. Câu chuyện sẽ không chỉ giới hạn trong cách thế giới đối phó với đại dịch Covid-19.

Sự bộc lộ của tính vị kỷ cá nhân cũng là điều không thể không nhận thấy trong khủng hoảng lần này. Khao khát 'công dân toàn cầu', sự quyến rũ của 'giấc mơ hoa' của hàng triệu bạn trẻ châu Á phải đối diện với thực tế khốc liệt: làn sóng phân biệt người gốc Á ở nhiều quốc gia. Đã ghi nhận những sự việc đau lòng, cứ như thể, nhiều người cho rằng, có người xứng đáng bị mắc bệnh còn họ thì không. 

Cũng ở các quốc gia xuất hiện hiện tượng tiêu cực nêu trên, có lẽ, phải nhìn nhận vấn đề ở một khía cạnh khác nữa. Dịch bệnh kéo dài khiến các ngành sản xuất, kinh doanh đình trệ, nỗi đố kỵ, so bì với những người khác màu da rất dễ nảy sinh.

Đã vậy, trong xã hội tiêu dùng, cá nhân phải tự nguyện gánh nợ cho những khoản chi tiêu trước. Thu nhập hàng tháng, hàng quý, hàng năm bị đứt đoạn hoặc giảm sút do điều kiện kinh tế khó khăn đồng nghĩa gánh nặng nợ trĩu nặng trên hai đôi vai họ. Và khi nhận được các món trợ cấp của chính phủ, việc đầu tiên họ phải làm là trả nợ, để giữ chiếc iPhone, chiếc ô tô hay thậm chí, chiếc máy giặt.

Cũng như dịch bệnh Covid-19 làm xuất hiện nhiều tỷ phú vaccine, với những gói cứu trợ của chính phủ, những ông lớn tài chính, công nghệ... Chính sách hỗ trợ liệu có đến đúng nơi cần nó nhất và tại sao điều phi lý này lại tồn tại? 

Ở Việt Nam, thiết nghĩ, không cần rườm lời về vấn đề này. Chiến lược nhất quán đối phó Covid-19 bằng cách khoanh vùng dập dịch, cách ly các trường hợp tiếp xúc gần vẫn đang chứng minh hiệu quả. Đã có những F0 vị kỷ, những người khiến trận chiến chống bệnh dịch của Việt Nam phải đổ thêm mồ hôi và tiền của nhưng cũng không ai dám chắc rằng, sau sự lên án của dư luận và án phạt đích đáng, thực trạng đó sẽ hoàn toàn chấm dứt. Đâu đó vẫn có người ngây ngô tin rằng chắc con virus nó trừ mình ra!

Không khoa học nào có thể chế tạo được liều vaccine chống vị kỷ, thế nhưng, chỉ cần 5 phút suy nghĩ, ai cũng có thể tìm ra ít nhất một câu trả lời cho chính mình. Nếu không 'làm cho người khác điều  mà mình muốn người khác làm cho mình' thì ít ra hãy 'đừng làm những điều mà mình không muốn người khác làm với mình'.

Đương nhiên, sự thật cổ xưa này khó thực hiện hơn rất nhiều ở tầm mức quốc gia, nhất là những nước công khai hoặc ngầm ẩn cho rằng, "chúng tôi trên hết". Vì thế, sẽ vẫn có những cái giá phải trả và tiếc thay, người nghèo và yếu thế lại là những đối tượng dễ tổn thương trước nhất.