Xử lý nợ xấu: Từ ‘quyền hình thức’ đến ‘hành lang thép’ khơi thông huyết mạch kinh tế

“Vùng trũng pháp lý” sau khi nghị quyết 42 hết hiệu lực

Kể từ khi Nghị quyết 42 hết hiệu lực thi hành vào đầu năm 2024, ngành ngân hàng đã rơi vào giai đoạn "vùng xám" về pháp lý. Trong thời kỳ chuyển tiếp này, các quyền đặc thù của ngân hàng như quyền thu giữ tài sản bảo đảm (TSBĐ) bỗng trở nên chông chênh vì thiếu cơ sở pháp lý để thi hành.

Đứng ở góc độ cơ quan quản lý khu vực, ông Nguyễn Đức Lệnh – Phó Giám đốc NHNN Chi nhánh Khu vực 2 nhận định rằng, việc một số quy định then chốt của Nghị quyết 42 hết hiệu lực mà chưa có quy định khác thay thế ngay lập tức đã tạo ra "độ chững" trong công tác xử lý nợ xấu.

Theo đó, lợi dụng sự thiếu hụt pháp lý, Khách hàng bắt đầu xuất hiện tâm lý chây ì, để trì hoãn hoặc né tránh nghĩa vụ hoàn trả vốn.

Hệ quả, từ ngày 1/1/2024 khi Nghị quyết 42 chính thức hết hiệu lực, tỷ lệ nợ xấu nội bảng toàn hệ thống đã vọt lên mức 4,3% vào tháng 1/2025, trong khi ở Giai đoạn 2017–2021, tỷ lệ này được duy trì ổn định dưới 2%. 

Với các luật sư, những người trực tiếp "ra chiến trường" xử lý các vụ việc cụ thể, quá trình xử lý nợ xấu khi thiếu đi điểm tựa pháp lý là bài toán nan giải. Luật sư Trương Anh Tú – Chủ tịch TAT Law Firm - cho biết trong giai đoạn thiếu khung pháp lý, quyền thu giữ TSBĐ của ngân hàng thực chất chỉ còn là "quyền hình thức". 

Ngân hàng có quyền thu giữ tài sản nếu bên vay vi phạm, nhưng khi xuống hiện trường thì bị ngăn cản, người vay/bảo đảm cố thủ hoặc tẩu tán tài sản, trong khi Công an và chính quyền địa phương thường từ chối hỗ trợ vì thiếu quy định cưỡng chế rõ ràng.

Để minh chứng, Luật sư Trương Anh Tú dẫn chứng trường hợp điển hình do TAT Law Firm trực tiếp hỗ trợ: Một doanh nghiệp thực phẩm thế chấp nhà xưởng và thiết bị sản xuất cho ngân hàng, tại thời điểm khoản vay chuyển nợ xấu thì tổng giá trị các tài sản thế chấp theo giá trị trường ước tính khoảng 90 tỷ đồng. Nhưng doanh nghiệp không hợp tác bàn giao tài sản để cấn trừ nợ, ngân hàng thì không thể thu giữ ngay vì các lực lượng hỗ trợ từ chối can thiệp do "không có quy định cưỡng chế". Hệ quả là sau gần 5 năm theo đuổi vụ kiện, giá trị tài sản đảm bảo chỉ còn hơn 40 tỷ đồng do hư hỏng, xuống cấp và giá bất động sản trên thị trường giảm. 

Theo ông Tú, hệ quả của tình trạng này là rất lớn. Nếu chấp nhận bàn giao ngay từ đầu, khách hàng có thể dùng toàn bộ tiền xử lý tài sản bảo đảm ở mức 90 tỷ đồng để tất toán cho toàn bộ nghĩa vụ tại ngân hàng, thậm chí có thể còn dư ra được một khoản do khi thẩm định ngân hàng luôn chỉ cho vay tối đa 85% giá trị tài sản. Nhưng việc kéo dài thời gian thu giữ và xử lý khiến cho tổng dư nợ của khách hàng tăng đáng kể trong thời gian chờ xử lý, còn giá trị tài sản đã giảm đi một nửa nên không đủ để cấn trừ hết cho khoản dư nợ, khiến khách hàng còn phải bù thêm một khoản khác để có thể tất toán hết khoản vay tại ngân hàng.

Đồng quan điểm, Luật sư Trương Thanh Đức – Giám đốc Công ty Luật ANVI bày tỏ sự đáng tiếc khi các xung đột pháp lý làm xói mòn quyền lợi của ngân hàng. Những "nút cổ chai" về luật khiến tài sản xử lý được về mặt nguyên tắc nhưng khó chuyển hóa thành dòng tiền thực tế.

Bước chuyển từ tư duy xử lý tình huống sang ổn định, lâu dài

Theo ông Tú, một cơ chế xử lý nợ xấu hiệu quả không chỉ phụ thuộc vào việc pháp luật có trao thêm quyền hay không, mà còn phụ thuộc vào khả năng phối hợp đồng bộ và thực thi thống nhất giữa các chủ thể liên quan. Điều thị trường cần là quyền đó được thực hiện đúng thủ tục, đúng giới hạn và đủ ổn định trên thực tế.

Theo chuyên gia xử lý nợ thế chấp của VPBank, ngân hàng dẫn đầu về mức tăng tuyệt đối với tổng dư nợ cho vay khách hàng quý I năm 2026 đạt hơn 1 triệu tỷ đồng, điểm mới quan trọng của Luật Các tổ chức tín dụng sửa đổi là quy định rõ quyền thu giữ của ngân hàng cũng như trách nhiệm hỗ trợ của chính quyền địa phương, đồng thời mở rộng phạm vi áp dụng cơ chế xử lý nợ xấu, không còn giới hạn thời điểm phát sinh khoản nợ như trước đây.

Theo đó, Điều 198a Quyền thu giữ tài sản bảo đảm quy định, tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài và đơn vị mua bán, xử lý nợ được quyền thu giữ tài sản bảo đảm của khoản vay đã bị chuyển thành nợ xấu nếu bên vay/ bảo đảm không tự nguyện bàn giao theo thỏa thuận. Việc thu giữ chỉ được thực hiện khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện pháp lý như hợp đồng có điều khoản cho phép thu giữ, tài sản không tranh chấp, không bị kê biên và đã công khai thông tin theo quy định. Với bất động sản, bên cho vay phải thông báo công khai ít nhất 15 ngày trước khi thu giữ; còn với động sản cũng phải thực hiện công khai thông tin trước khi tiến hành. Chính quyền địa phương và công an cấp xã có trách nhiệm hỗ trợ đảm bảo an ninh, trật tự trong quá trình thu giữ.

CTCP Chứng khoán VnDirect cho rằng việc luật hóa ba điều khoản trong Nghị quyết 42 sẽ giúp giảm tỷ lệ nợ xấu nội bảng toàn ngành từ  mức 4,3% vào tháng 1/2025 xuống dưới 3% ngay trong năm 2026. “Cục máu đông” bị giữ trong các TSBĐ đang dần được giải phóng, biến nợ xấu từ một điểm nghẽn trở thành nguồn lực mới cho phát triển.