Xung đột Trung Đông: Thị trường phân bón khó phục hồi trong ngắn hạn

Từ việc các nhà máy ngừng hoạt động cho đến giá khí đốt tăng vọt làm chi phí khai thác toàn cầu leo thang, giá phân bón đã tăng khắp nơi và sẽ rất khó giảm trở lại.

Giá urê ở Trung Đông đã tăng tới 70% trên thị trường chỉ trong vài tuần, theo Argus Media.

Đòn giáng lâu dài vào nguồn cung

Trong khi khu vực này cung cấp tới 30% lượng phân bón toàn cầu, chỉ có sáu tàu có thể rời đi kể từ khi xung đột bắt đầu ngày 28/2, theo công ty Kpler. Khoảng bốn chục tàu vẫn đang chờ.

“Nếu eo biển Hormuz được mở lại ngay lập tức và tàu thuyền lưu thông, ảnh hưởng sẽ rõ rệt nhưng không đồng đều”, ông Torero nhận định. “Giá sẽ ngừng đà tăng, và hoạt động thương mại bị đình trệ - ước tính 3-4 triệu tấn phân bón mỗi tháng - sẽ được nối lại”, ông nói thêm.

Tuy nhiên, “thiệt hại đối với cơ sở hạ tầng sẽ không thể khắc phục trong ngắn hạn, và các nhà máy đã dừng sẽ không thể hoạt động trở lại trong một ngày”, ông bổ sung.

Ngày 2/3, các cuộc không kích đã đánh trúng nhà máy lọc dầu Ras Laffan của Qatar và cơ sở khai thác amoniac tại đây. Các nhà máy ở UAE, Ả Rập Xê-út, Iran, Jordan và Qatar đã ngừng hoặc giảm sản lượng; trong đó tổ hợp Qafco của Qatar chiếm 14% thương mại urê toàn cầu, loại phân bón được sử dụng nhiều nhất thế giới.

Tại Ấn Độ và Bangladesh, các nhà máy phân đạm cũng phải giảm hoạt động do không chịu nổi mức giá khí đốt tăng vọt - nguyên liệu thiết yếu để khai thác.

Những lực cản khiến giá khó giảm

Khi vùng Vịnh được mở lại, giá sẽ giảm - trước tiên là phân đạm nhờ khí đốt rẻ hơn - nhưng mức giảm sẽ “chậm và không đáng kể”, ông Torero cảnh báo.

Trước hết là vì không có kho dự trữ chiến lược được phối hợp trên toàn cầu, và việc khôi phục hoạt động của các nhà máy sẽ tính bằng “tháng, không phải ngày”, theo nhà kinh tế này.

Giá cả cũng bị đẩy lên bởi nhu cầu tăng, do nhiều người mua buộc phải quay lại thị trường khi nhiều hợp đồng ký trước xung đột bị hủy vì “bất khả kháng”. “Việc khôi phục các cấu trúc hợp đồng dài hạn sẽ mất thời gian”, FAO nhận định, đồng thời dự báo giá trong nửa năm này sẽ cao hơn 15-20% so với trước xung đột.

Sau khi thương mại và khai thác được nối lại, sẽ cần từ 4 đến 8 tuần để giá bắt đầu hạ nhiệt, ông Torero cho biết. “Nhưng rất có thể giá sẽ không quay về mức của tháng 2 trước quý III, và có thể là không quay lại trong cả năm nay”, ông lưu ý.

Hiệu ứng dây chuyền

Cú sốc này xảy ra trong bối cảnh giá phân bón vốn đã cao. Giá từng đạt đỉnh trong khủng hoảng năm 2008 và sau khi Nga xâm lược Ukraine năm 2022. “Nhưng điều khiến lần này có thể nghiêm trọng hơn là số lượng khu vực khai thác bị ảnh hưởng và hiệu ứng lan rộng vượt ra ngoài vùng Vịnh”, bà Sarah Marlow của Argus Media nhấn mạnh.

Các nhà khai thác phân lân sử dụng nguyên liệu từ vùng Vịnh như lưu huỳnh hoặc amoniac, bà cho biết. Trước chi phí tăng cao, một số nơi “đã giảm sản lượng trong những tuần gần đây, tại Maroc, Tunisia, Nam Phi”.

Vùng Vịnh khai thác 50% lượng lưu huỳnh thương mại toàn cầu: Giá của sản phẩm phụ từ lọc dầu này đã tăng mạnh ngay cả trước xung đột (+600% trong hai năm), do nhu cầu lớn trong khai thác kim loại cho pin. “Giá có khả năng sẽ vẫn ở mức cao”, bà Marlow nhận định.

Châu Á và châu Phi chịu ảnh hưởng trực tiếp

Đối với các vụ mùa sắp tới, “các quyết định đã được đưa ra”, ông Torero cho biết: Giảm bón phân, chuyển sang cây trồng phục vụ nhiên liệu sinh học.

Việc mở lại eo biển Hormuz “sẽ ngăn chặn sự suy giảm thêm” về năng suất, ông nói, trong khi phân bón khoáng là yếu tố cốt lõi của năng suất nông nghiệp.

“Đã quá muộn” đối với Ấn Độ, Bangladesh, Pakistan, Sri Lanka, Sudan, Kenya, Somalia, Thổ Nhĩ Kỳ, Jordan - những nước phụ thuộc nhiều vào phân bón từ vùng Vịnh. Nhưng với châu Á, vẫn còn hy vọng cho vụ mùa thứ hai nếu phân bón được cung cấp trong vòng 4 đến 6 tuần.

Trong khi đó, nông dân tại Argentina, Brazil, Mỹ, Nam Phi hay Úc - hiện đã có đủ nguồn cung trước mắt - vẫn có thể đảm bảo vật tư cho các vụ gieo trồng tiếp theo.

“Khoảng thời gian từ cú sốc về phân bón đến ảnh hưởng lên mùa vụ được tính bằng tháng. Từ một vụ mùa kém đến việc giá lương thực tăng sẽ mất thêm vài tháng nữa. Chúng ta đã ở trong khoảng thời gian đó”, FAO cảnh báo.