Xung đột Trung Đông: Tiềm ẩn cuộc khủng hoảng dầu khí lớn nhất lịch sử (Kỳ 1)

Năm 2022, khi xung đột Nga - Ukraine xảy ra, người dân châu Âu không thể nghĩ rằng cuộc sống của mình sẽ đảo lộn đến thế vì một xung đột ngoài EU. Bốn năm sau, thế giới lặp lại xung đột với quy mô lớn hơn khi Mỹ và Israel tấn công Iran, dẫn đến gián đoạn eo biển Hormuz.

Lần này châu Á, khi đa số người dân mới chỉ cảm nhận chút ảnh hưởng do xăng tăng giá, chứ chưa hình dung xung đột ở Trung Đông sẽ tác động đến mình như nào. Có lẽ sau vài năm nữa, khi nhìn lại 2026, chúng ta sẽ thấy không khác người châu Âu nhìn về trước 2022.

Xung đột kéo dài nhiều tháng hay chỉ vài tuần thì cũng đã đứt gãy trong toàn bộ chuỗi cung ứng dầu khí: từ khai thác dưới lòng đất đến các nhà máy chế biến sản phẩm rồi vận chuyển tiêu thụ khắp thế giới. Thời gian khắc phục chuỗi cung ứng này tính bằng quý kể từ khi kết thúc xung đột. Chuỗi cung ứng dầu khí như sau.

Khai thác dầu thô và khí đốt

Dầu thô là thứ chất lỏng sền sệt, có thể chế biến thành nhiên liệu, thành hạt nhựa, thành sơ sợi, thành hóa chất, thành vật liệu xây dựng và rất nhiều sản phẩm khác. Khí đốt dùng để phát điện, dùng làm chất đốt, dùng làm phân bón và các sản phẩm tiêu dùng khác.

Mỗi ngày thế giới cần hơn 100 triệu thùng dầu thô, các nước Trung Đông khai thác khoảng 25-27 triệu thùng. Họ lấy 7-10 triệu thùng để lọc ra các sản phẩm cho tiêu thụ nội địa và xuất bán giá cao. Còn lại là bán trực tiếp dầu thô. Xuất khẩu Trung Đông theo các ngả khác nhau, trong đó qua eo Hormuz có 15 triệu thùng dầu thô và 5 triệu thùng dầu lọc (xăng, diesel) mỗi ngày.

Với khí đốt, để có hiệu quả vận chuyển phải biến thành chất lỏng, đóng gói mang đi khắp nơi, gọi là LNG hoặc LPG. Khí lỏng LNG chở đến các nước để đốt khí, quay turbine phát điện. Khí lỏng LPG để làm khí bình gas cho các khu công nghiệp và gia đình. Một tàu chứa LNG tương đương nhà máy điện Hòa Bình phát điện trong 1 tháng.

Hằng năm, thế giới cần 450 triệu tấn khí lỏng LNG. Các nước Trung Đông cung cấp 90 triệu tấn (riêng Qatar hơn 80 triệu tấn) chiếm 20% thế giới. Lượng LNG này tương đương 40% nhu cầu điện của Nhật Bản hay 50 nhà máy thủy điện Hòa Bình chạy trong 1 năm.

Chế biến sản phẩm dầu khí

Chế biến dầu khí là lĩnh vực tác động trực tiếp tới người tiêu dùng. Khoảng 80-90% dầu thô qua nhà máy cho ra xăng dầu dùng cho máy bay, ô tô, tàu thủy. Phần còn lại tiếp tục qua các nhà máy chuyên dụng, tạo thành nguyên liệu: nhựa, vải, sơn, hóa chất, cao su… Các nguyên liệu này tiếp tục vào các nhà máy sử dụng nhân công, sẽ cho sản phẩm tiêu dùng là quần áo, giày dép, đồ đựng thực phẩm, lốp xe, sơn nhà, sơn vật liệu, dầu gội đầu, nước rửa bát...

Tương tự, khí đốt ngoài phát điện cũng có thể biến thành các sản phẩm quen thuộc như phân bón hay lưu huỳnh dùng trong luyện kim, chế tạo pin.

Chuỗi giá trị dầu khí, từ 2 nguyên liệu dầu thô và khí đốt, qua nhiều cấp độ tạo ra rất nhiều sản phẩm trong đời sống hàng ngày. Nhưng trực quan nhất, vẫn là nhiên liệu và năng lượng cho cả nền kinh tế.

Vận chuyển sản phẩm

Vận tải dầu khí chủ yếu là trên biển, chở dầu thô, khí LNG hoặc dầu sản phẩm xuyên quốc gia. Trong vận tải dầu khí có 5 nhóm tàu là chở dầu thô (cung cấp nguyên liệu cho nhà máy lọc dầu), chở sản phẩm từ nhà máy lọc dầu (xăng xe, dầu DO, xăng máy bay), chở LNG cho các nhà máy điện, chở LPG cho các cụm tiêu thụ công nghiệp, gia đình (làm bình gas) và chở hóa chất làm nguyên liệu các nhà máy.

Iran đóng vịnh Hormuz khiến hơn 3.000 tàu mắc kẹt với hơn 2.000 tàu ngoại vùng đang neo đậu. Tại thời điểm Iran tuyên bố cấm tàu ra vào, vịnh Ba Tư như một bãi xe khổng lồ, trong đó hơn 120 tàu chở dầu với 60 tàu dầu siêu lớn VLCC sức chứa 2 triệu thùng dầu (8% VLCC thế giới). Ngoài ra các loại tàu chở khí đốt, chở LNG, tàu hàng, container, cũng đang mắc kẹt với quy mô vài % tổng số tàu toàn cầu. Việc nhiều tàu bị nhốt khiến lịch trình của các hãng tàu biển trên thế giới đang đảo lộn dây chuyền.

Phân phối sản phẩm dầu khí

Dầu khí Trung Đông khai thác từ hơn 500 mỏ, nhưng hơn 80% sản lượng tập trung ở 20 mỏ siêu lớn, tạo thành quần thể khai thác. Sau khai thác, dầu thô chuyển sang khoảng 10 cụm chế biến ven biển, quy mô hàng nghìn ha với gần 30 nhà máy trong đó, chiếm 12% công suất lọc dầu toàn cầu. Cụm chế biến là nơi tập hợp hàng chục nhà máy lọc dầu, hóa dầu, hóa chất để tối ưu nguồn lực của nhau, sản phẩm nhà máy này là nguyên liệu nhà máy kia.

Dầu thô và sản phẩm lọc được dẫn về nhiều cảng xuất, nhưng tập trung ở 20 siêu cảng, có thể xuất nhiều sản phẩm khác nhau. Đảo Kharg của Iran vừa bị không kích là một trong những siêu cảng, chiếm 90% lượng dầu thô xuất khẩu của Iran.

Dầu thô và dầu lọc lên tàu, đi qua Hormuz tỏa khắp thế giới. 90% dầu thô, khoảng 13 triệu thùng đến châu Á, chạy vào 200-300 nhà máy lọc hóa dầu. Dù vậy, Hormuz mới chỉ đáp ứng 1/3 nhu cầu dầu châu Á, phần còn lại tự khai thác cũng như nhập từ các nước khác ở châu Á, Mỹ, châu Phi.

(Còn tiếp)