Có BOT khi tư nhân tham gia làm đường truyền tải điện?

Liên minh Năng lượng bền vững Việt Nam (VSEA) vừa gửi thư kiến nghị đến Thủ tướng Chính phủ đề nghị chỉ đạo Quy hoạch điện VIII ưu tiên thực hiện các giải pháp cải cách ngành điện để giải phóng vốn đầu tư tư nhân vào năng lượng sạch.

Trong thư kiến nghị, VSEA cho biết, thời gian gần đây, năng lượng mặt trời phát triển nhanh, với nguồn công suất lớn trong khi lưới truyền tải không đồng bộ kịp dẫn tới tình trạng quá tải, sa thải công suất của nguồn điện sạch, gây lãng phí đầu tư và nợ xấu.

VSEA khuyến nghị Chính phủ nên có giải pháp chính sách cho phép tư nhân tham gia đầu tư xây dựng lưới điện để giải tỏa công suất năng lượng tái tạo và giảm gánh nặng đầu tư cho Nhà nước. Để đảm bảo an ninh hệ thống, khâu vận hành và quản lý lưới vẫn do Nhà nước đảm trách.

Trao đổi với Đất Việt về đề xuất này của VSEA, chuyên gia năng lượng độc lập - TS Ngô Đức Lâm cho biết, theo lộ trình của thị trường điện lực, khi chuyển sang giai đoạn bán buôn điện cạnh tranh, không chỉ có một công ty mà nhiều công ty bán buôn.

Theo đó, ngoài Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) còn có các đơn vị khác có khả năng mua điện trực tiếp từ nhà máy phát điện rồi chuyển đến nơi tiêu dùng điện cỡ lớn, thường là những nơi phụ tải lớn như nhà máy, khu công nghiệp tập trung...

Trong thị trường bán buôn điện xuất hiện tình trạng các nhà sản xuất năng lượng tái tạo như điện mặt trời hoặc điện gió, sản xuất ra điện nhưng tiêu thụ lại không hết. Cho nên, sẽ có đơn vị mua điện tái tạo, chuyển cho bên có nhu cầu. Tuy nhiên, không nhất thiết phải có đơn vị mua điện riêng mà nhà sản xuất năng lượng tái tạo sẽ làm luôn nhiệm vụ buôn bán điện.

"Chính vì thế, các nhà đầu tư năng lượng tái tạo đề nghị được quyền xây dựng đường dây truyền tải điện đến nơi phụ tải điện để giải tỏa lượng điện sản xuất ra. Với đề xuất này, nhà sản xuất điện gió, điện mặt trời nắm quyền chủ động, họ biết chắc bên mua mua bao nhiêu để sản xuất, từ đó giữ vững sự ổn định và phù hợp với quy định của thị trường bán buôn điện cạnh tranh", TS Ngô Đức Lâm nói.

Điều đáng lưu ý là, khi mua bán điện như vậy, nhà máy năng lượng tái tạo sẽ không đấu vào hệ thống truyền tải điện toàn quốc mà thông qua mạng lưới truyền tải riêng. Chỉ khi nào lưới điện quốc gia cũng muốn nhà máy năng lượng tái tạo đấu vào để quản lý luôn thì nhà máy mới đấu vào. Cho nên, Nhà nước vẫn độc quyền vận hành lưới điện quốc gia.

Vị chuyên gia cũng chỉ ra thực trạng diễn ra trong thời gian qua, đó là nhiều nhà máy năng lượng tái tạo công suất rất lớn nhưng ở khu vực đó không có phụ tải, tức nhà máy không có nơi tiêu thụ, nên muốn đấu vào lưới điện quốc gia.

Để đảm bảo an ninh năng lượng và quyền lợi của các bên, một giải pháp được đưa ra là: vẫn cho nhà đầu tư năng lượng tái tạo xây dựng đường truyền tải đấu với lưới điện quốc gia, nhưng nhà đầu tư không được quản lý, vận hành. Thay vào đó, EVN vẫn nắm quyền quản lý, vận hành lưới điện ấy.

"Khi ấy xuất hiện bài toán phân chia lợi nhuận và Nhà nước cần đứng lên để định giá cho đúng. Chẳng hạn, dù EVN không xây dựng đường dây nhưng hàng ngày vẫn phải cử người theo dõi, bảo quản, vận hành, có trách nhiệm với quốc gia. Tương tự, phía nhà đầu tư dù không quản lý, vận hành nhưng họ bỏ tiền xây dựng rồi giao lại cho Nhà nước vận hành, chi phí tính thế nào?

Nếu nhà đầu tư vừa xây dựng vừa quản lý đường dây thì khi xảy ra sự cố phải sửa chữa, nhà đầu tư phải chịu. Nói cách khác, khi ấy nhà đầu tư là ông chủ, còn phía EVN là quản lý nhà nước.

Cũng cần lưu ý rằng, tuy nhà đầu tư năng lượng tái tạo bán cho phụ tải không có nghĩa họ nắm toàn quyền. Tất cả vẫn phải theo luật, và nếu bên phụ tải hay nhà máy sản xuất có gì thắc mắc thì cơ quan kiểm tra của Nhà nước vẫn phải can thiệp", TS Ngô Đức Lâm đặt ra các vấn đề khi để tư nhân tham gia xây dựng lưới điện.

Ông lưu ý, ở giai đoạn cuối năm 2018 đến 2020 khi điện mặt trời bùng nổ, thiếu đường dây nên lúc đó nảy sinh ra vấn đề ngoài luật gây tranh cãi: cho phép tư nhân xây dựng đường dây nhưng không được quản lý, và như vậy thì không phải là BOT. Hiện nay, vấn đề này được đưa ra thảo luận kỹ hơn và nhiều đề nghị cho rằng phải sửa luật.

"Tuy nhiên, về nguyên tắc, không có quốc gia nào để hệ thống truyền tải vào tay tư nhân. Đó không còn là vấn đề kinh tế nữa mà là an ninh, mà đã là an ninh thì Nhà nước phải đứng ra", vị chuyên gia nhấn mạnh.

Theo TS Ngô Đức Lâm, khi cho phép tư nhân làm lưới điện, quyền lợi thế nào lúc ấy trở thành vấn đề giá điện, trong đó tính rõ các chi phí như chi phí xây dựng, chi phí quản lý....

"Trong lộ trình điện lực có lộ trình tính giá, khi ấy sẽ bình đẳng hơn. Còn vấn đề BOT khi tư nhân làm lưới điện, tức là họ xây dựng đường dây truyền tải đồng thời quản lý luôn, nhưng như vậy thì không đúng luật.

Việc này chỉ có thể thực hiện trong một khu vực nhỏ, nhà đầu tư điện gió, điện mặt trời được xây dựng đường truyền tải đến nơi tiêu thụ gần đó. Tuy nhiên, cần có quy định khoảng cách giữa nơi phát với nơi mua; xây dựng đường truyền tải thì nhà đầu tư chủ động quản lý luôn đường truyền tải ấy tới tận khu công nghiệp...", TS Lâm nói.