Địa chính trị đang định hình lại kinh tế thế giới như thế nào?

Trong bối cảnh đó, các nước đang xoay xở trong một thế giới đa cực, nơi các cấu trúc quyền lực truyền thống do Mỹ và Tây Âu dẫn dắt không còn là trung tâm duy nhất. Những rạn nứt địa chính trị, đặc biệt trong lĩnh vực kinh tế, ngày càng rõ nét, và các quốc gia bắt đầu tái sắp xếp quan hệ dựa trên lợi ích chung về thương mại, an ninh và ảnh hưởng chính trị. Những mối quan hệ dịch chuyển này không chỉ ảnh hưởng đến các liên minh cũ mà còn thúc đẩy sự hình thành của những liên minh mới, sẽ định hình tương lai của thương mại, an ninh và ngoại giao toàn cầu.

Vai trò của Mỹ trong sự chuyển dịch địa chiến lược

Những năm gần đây, Mỹ ngày càng sử dụng thuế quan và các biện pháp trừng phạt như công cụ chính sách đối ngoại để khẳng định vị thế và bảo vệ lợi ích kinh tế. Tổng thống Mỹ Donald Trump nhiều lần nhấn mạnh vai trò chiến lược của thuế quan trong việc định hình lại thương mại toàn cầu. Chính quyền của ông đã dùng các biện pháp này để gây sức ép với các nước, buộc đàm phán lại các thỏa thuận thương mại và bảo vệ ngành công nghiệp trong nước.

Những phát biểu của ông Trump về quan hệ Anh - Trung cho thấy cách mà sức ép kinh tế có thể được sử dụng trong cạnh tranh địa chính trị. Trong chuyến thăm Anh, Thủ tướng Sir Keir Starmer đã trao đổi với các lãnh đạo Trung Quốc về việc tăng cường quan hệ kinh tế giữa hai nước, bao gồm các thỏa thuận như miễn thị thực, giảm thuế rượu whisky và khoản đầu tư 10,9 tỷ bảng của AstraZeneca vào khai thác tại Trung Quốc. Tuy nhiên, ông Trump cảnh báo những thỏa thuận như vậy là “rất nguy hiểm”, nhất là khi Mỹ vẫn là đối tác thương mại lớn nhất của Anh.

Mỹ là đối tác thương mại lớn nhất của Anh, đặc biệt trong các lĩnh vực tài chính, bảo hiểm và dịch vụ công nghệ. Với Anh, Mỹ không chỉ là mối quan hệ thương mại quan trọng mà còn là chỗ dựa địa chính trị. Tuy vậy, việc Anh tăng cường gắn kết với Trung Quốc phản ánh nhu cầu ngày càng lớn trong việc “phòng ngừa rủi ro”, nhất là trong bối cảnh hậu Brexit, khi London tìm cách xác định lại vai trò toàn cầu của mình. Thủ tướng Keir nhấn mạnh rằng Anh “có rất nhiều thứ để cung cấp” cho Trung Quốc, cho thấy ngoại giao kinh tế sẽ giữ vai trò then chốt trong việc định hình mối quan hệ này.

Sự gắn kết kinh tế sâu hơn diễn ra trong lúc nhiều nước châu Âu ngày càng thất vọng với cách tiếp cận của Washington đối với thương mại và địa chính trị toàn cầu. Quan hệ EU - Trung Quốc đã thay đổi đáng kể, với thặng dư thương mại gia tăng và trọng tâm vào lợi ích song phương. Tuy vậy, căng thẳng vẫn tồn tại, đặc biệt liên quan đến mối quan hệ ngày càng gần gũi giữa Trung Quốc và Nga, khiến phản ứng của châu Âu với Bắc Kinh trở nên phức tạp hơn.

Quan hệ Anh - Trung: Bước xoay trục thực dụng

Mong muốn tăng cường quan hệ với Trung Quốc của Anh phản ánh cách tiếp cận thực dụng trước bối cảnh kinh tế và địa chính trị đang thay đổi. Trong khi Mỹ từ lâu là đối tác chủ đạo của Anh, ảnh hưởng kinh tế ngày càng lớn của Trung Quốc và sự dịch chuyển của thương mại toàn cầu khiến châu Á trở thành đối tác hấp dẫn hơn. Việc Anh xoay trục sang Trung Quốc là một phần của sự tái sắp xếp rộng hơn trên toàn cầu, khi các quốc gia tìm kiếm đối tác ngoài khuôn khổ truyền thống để bảo đảm khả năng chống chịu kinh tế.

Trong chuyến thăm của Thủ tướng Anh, nhiều thỏa thuận quan trọng đã được ký kết, bao gồm các sáng kiến nhằm nâng cao hiệu quả thương mại và mở rộng hợp tác song phương trong các lĩnh vực như chống tội phạm có tổ chức và nhập cư trái phép. Ngoài ra, quan hệ đối tác này được kỳ vọng sẽ thúc đẩy cơ hội đầu tư dài hạn, thể hiện qua thỏa thuận với AstraZeneca.

Hiệp định thương mại tự do EU - Ấn Độ: Một liên minh chiến lược mới

Hiệp định thương mại tự do mới đây giữa EU và Ấn Độ là một ví dụ nổi bật khác cho thấy địa chính trị đang dịch chuyển. Thỏa thuận này, được ca ngợi là “mẹ của mọi thỏa thuận”, được kỳ vọng sẽ làm thay đổi mạnh mẽ dòng chảy thương mại giữa hai khu vực lớn là châu Âu và châu Á. Hiệp định sẽ xóa bỏ hoặc cắt giảm sâu thuế quan đối với nhiều sản phẩm công nghiệp như sắt, thép, nhựa, hóa chất và dược phẩm, mở ra một thị trường khổng lồ mới cho hàng hóa châu Âu.

Thỏa thuận EU - Ấn Độ đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh các tranh chấp thương mại ngày càng gia tăng với Mỹ và những căng thẳng kéo dài về thuế quan. Ấn Độ, vốn lâu nay là một thị trường khá khép kín với nhiều sản phẩm phương Tây, nay đang mở cửa cho châu Âu theo cách làm thay đổi đáng kể cục diện thương mại. Dự kiến, hiệp định sẽ giúp xuất khẩu của EU sang Ấn Độ tăng gấp đôi vào năm 2032, qua đó giúp các doanh nghiệp châu Âu tiết kiệm khoảng 4 tỷ euro tiền thuế. Ngoài ra, việc Ấn Độ từng bước giảm thuế đối với các sản phẩm châu Âu như rượu vang, dầu ô liu và thực phẩm chế biến sẽ mở ra thêm nhiều cơ hội xuất khẩu mới.

Những sự gắn kết với cả Trung Quốc và Ấn Độ cũng cho thấy một bước xoay trục chiến lược của châu Âu và Anh, nhằm giảm phụ thuộc vào các thị trường phương Tây truyền thống như Mỹ và tìm kiếm đối tác kinh tế mới ở châu Á. Đây là phản ứng trực tiếp trước xu hướng bảo hộ của Mỹ và trục Trung Quốc - Nga, đồng thời mang lại cho châu Âu một tập hợp đối tác mới để hợp tác kinh tế và gia tăng ảnh hưởng toàn cầu.

Liệu châu Á có thể trở thành đối tác chiến lược mới của EU?

Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen cho rằng quan hệ giữa EU và Trung Quốc đã đến một bước ngoặt. Dù có hợp tác kinh tế, EU vẫn đối mặt với những mất cân đối lớn trong thương mại với Trung Quốc, đặc biệt là thâm hụt thương mại khổng lồ, tiếp tục gây sức ép lên sự cân bằng kinh tế của khối. Bên cạnh đó, mối quan hệ ngày càng gần gũi giữa Trung Quốc và Nga cũng phủ bóng lên quan hệ EU - Trung, buộc châu Âu phải cân nhắc giữa lợi ích kinh tế và các quan ngại chính trị về việc Bắc Kinh xích lại gần Moscow.

Đồng thời, Trung Quốc vẫn là một mắt xích thiết yếu trong chuỗi cung ứng của châu Âu, nhất là đối với các đầu vào khai thác quan trọng, công nghệ và vật liệu đất hiếm. EU phải cân bằng giữa những lo ngại địa chính trị và hợp tác kinh tế thực dụng, thể hiện qua các cuộc trao đổi gần đây, khi bà von der Leyen kêu gọi tìm “những giải pháp cụ thể” để bảo đảm một mối quan hệ đối tác ổn định.

Khi các nước châu Âu điều hướng bối cảnh địa chính trị đang thay đổi, một câu hỏi then chốt được đặt ra: Liệu châu Á có thực sự trở thành đối tác chiến lược mới của EU? Câu trả lời không đơn giản, nhưng nhiều yếu tố cho thấy châu Á đang ngày càng giữ vai trò trung tâm trong chiến lược địa chính trị của EU.

Trước hết là tầm quan trọng ngày càng lớn của Trung Quốc và Ấn Độ trong nền kinh tế toàn cầu. Khi Trung Quốc đã trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới và thị trường Ấn Độ tiếp tục mở rộng, cả hai quốc gia này mang lại cho châu Âu những cơ hội mới về thương mại, đầu tư và chia sẻ công nghệ. Sáng kiến “Vành đai và Con đường” của Trung Quốc cùng việc Bắc Kinh tăng cường tham gia vào các dự án hạ tầng ở châu Âu mở ra một kênh hợp tác kinh tế quan trọng. Tương tự, các kế hoạch công nghiệp hóa đầy tham vọng của Ấn Độ tạo ra triển vọng hấp dẫn cho các doanh nghiệp châu Âu muốn mở rộng hiện diện tại châu Á.

Tuy nhiên, các rủi ro chính trị và kinh tế vẫn còn. Quan hệ EU - Trung chịu nhiều sức ép từ vấn đề mất cân đối thương mại, các quan ngại về nhân quyền và mối quan hệ ngày càng gần gũi giữa Bắc Kinh và Moscow. EU từ lâu đã phải vật lộn với bài toán cân bằng giữa hợp tác kinh tế với Trung Quốc và việc giải quyết những vấn đề địa chính trị phức tạp này. Sự hiện diện ngày càng lớn của Trung Quốc tại châu Âu, đặc biệt ở Đông Âu và trong các hạ tầng then chốt, cũng làm dấy lên lo ngại về chủ quyền quốc gia và sự gắn kết nội khối của EU.

Ngoài ra, Ấn Độ là một thị trường đầy triển vọng cho hàng hóa châu Âu, nhưng thỏa thuận thương mại EU - Ấn Độ vẫn gặp khó khăn trong việc xử lý các vấn đề về nông nghiệp và thuế quan, đặc biệt với những mặt hàng nhạy cảm của châu Âu như thịt bò, đường và gia cầm. Khi Ấn Độ tìm cách cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế và các chính sách bảo hộ trong nước, EU phải điều chỉnh cách tiếp cận sao cho không làm phật lòng các đối tác chiến lược khác.

Tóm lại, châu Á, đặc biệt là Trung Quốc và Ấn Độ, có tiềm năng lớn để trở thành đối tác chiến lược mới của EU, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong việc vượt qua những phức tạp về chính trị, kinh tế và an ninh đi kèm với các mối quan hệ này. Quan hệ giữa EU và châu Á chắc chắn sẽ tiếp tục phát triển trong những thập kỷ tới, được thúc đẩy bởi sự đan xen giữa cơ hội kinh tế và thách thức địa chính trị.