Doanh nghiệp Nhật muốn tăng nội địa hóa ở Việt Nam: Làm gì?

Khảo sát Tổ chức thúc đẩy ngoại thương Nhật Bản (JETRO) cho thấy, có gần 50% doanh nghiệp Nhật Bản đã và đang đầu tư vào Việt Nam trả lời muốn mở rộng hoạt động kinh doanh trong thời gian một đến hai năm tới.

Tuy nhiên, khó khăn lớn nhất là tỷ lệ nội địa hóa nguyên liệu, vật tư, linh kiện của doanh nghiệp Nhật Bản tại Việt Nam còn thấp, khoảng 37%. Vì vậy, các doanh nghiệp Nhật Bản mong muốn nâng cao hơn nữa hoạt động nội địa hóa.

Trao đổi với Đất Việt, chuyên gia luyện kim - GS.TSKH Phạm Phố cho biết, các doanh nghiệp Nhật Bản muốn tăng tỷ lệ nội địa hóa tại Việt Nam là điều dễ hiểu bởi điều đó giúp cho họ giảm được chi phí vận chuyển cũng như giá thành sản phẩm. Tuy nhiên, mục tiêu phấn đấu của doanh nghiệp Nhật Bản là vậy, còn thực hiện được hay không còn tùy thuộc vào nhiều yếu  tố, mà quan trọng nhất là chính sách, sự điều phối của Việt Nam.  

Phân tích cụ thể, vị chuyên gia nêu rõ, muốn nâng cao tỷ lệ nội địa hóa thì phải đẩy mạnh ngành công nghiệp cơ khí và luyện kim, mà trước đây vẫn gọi là công nghiệp nặng. Cơ khí chủ yếu là gia công, còn muốn có các loại vật liệu phục vụ cho cơ khí - chủ yếu là hợp kim giá thành cao, thì phải dựa vào luyện kim.

Doanh nghiệp Nhật mong muốn nâng cao tỷ lệ nội địa hóa tại Việt Nam

"Cho nên, gọi là công nghiệp phụ trợ hay công nghiệp hỗ trợ là không chính xác, đó phải là công nghiệp cơ khí và luyện kim, tức công nghiệp nặng, tốn tiền, thiết bị, tri thức...

Cơ khí và luyện kim có phát triển thì Việt Nam mới phát triển được công nghiệp ô tô, tàu thủy, đường sắt và các loại vũ khí... Đó là ngành xương sống, chứ không phải công nghiệp hỗ trợ.

Việt Nam không phải là không làm được, nhưng cần có chính sách đối với ngành này. Còn như hiện nay, các doanh nghiệp thép trong nước đổ xô sản xuất thép xây dựng giá rẻ, bán được ngay, thu hồi vốn nhanh, có lời; còn sản xuất thép hợp kim giá thành cao, thiết bị phải đầu tư nhiều, trong khi đó bán lại chậm, thu hồi vốn lâu", GS.TSKH Phạm Phố chỉ rõ. 

Ông dẫn trường hợp của ngành công nghiệp ô tô Trung Quốc làm ví dụ, tỷ lệ nội địa hóa của họ rất cao, loại xe nào doanh nghiệp Trung Quốc cũng sản xuất được, kể cả những loại xe có giá trị cao. Ấy là vì Trung Quốc có chính sách đầu tư, ưu đãi cho công nghiệp cơ khí, luyện kim.

Đối với Việt Nam cũng vậy. Tỷ lệ nội địa hóa là chỉ số quan trọng để đo sự thành công của quá trình phát triển công nghiệp ô tô quốc gia. Thế nhưng, cho đến nay, sau mấy chục năm, công nghiệp ô tô Việt Nam vẫn èo uột, tỷ lệ nội địa hóa mới chỉ vài phần trăm, cách xa mục tiêu đã đề ra, xe nhập ngày càng lấn chiếm thị trường.

Vị chuyên gia cho biết, doanh nghiệp nước ngoài khi đầu  tư vào công nghiệp cơ khí, luyện kim, nâng cao tỷ lệ nội địa hóa đều mong muốn phối hợp với các doanh nghiệp của nước sở tại. Nhưng làm được hay không thì do thương lượng giữa chính phủ hai bên, giữa chính phủ với doanh nghiệp nước ngoài, giữa doanh nghiệp với doanh nghiệp.

"Bản thân doanh nghiệp nước ngoài không gắn kết, quan trọng là phía nước sở tại điều phối thế nào.

Chẳng hạn, doanh nghiệp Nhật đầu tư vào Việt Nam, nếu phía Việt Nam ký hợp đồng đảm bảo cung cấp phụ tùng, linh kiện cho họ thì doanh nghiệp Nhật càng rảnh tay, không cần sản xuất phụ tùng, linh kiện nữa. Nhãn hiệu sản phẩm vẫn là Toyota, Honda... còn phụ tùng Việt Nam đưa vào.

Lưu ý rằng, sản xuất công nghiệp nặng lãi ít, còn lắp ráp thì lãi nhiều, do đó sự điều phối của Nhà nước rất quan trọng. Nếu không làm được điều này, doanh nghiệp ngoại sẽ tự mình đầu tư, xây dựng nhà máy của mình để hưởng các ưu đãi mà chính phủ Việt Nam dành cho công nghiệp hỗ trợ hoặc nhập khẩu linh kiện, phụ tùng từ nước khác", ông nhấn mạnh.

Cho rằng ngay từ đầu phía cơ quan quản lý đã đánh giá chưa đúng vai trò của công nghiệp cơ khí và luyện kim, GS.TSKH Phạm Phố lưu ý, thay vì nói một cách chung chung mang tính hô hào, cơ quan quản lý, mà trực tiếp là Bộ Công thương cần đưa ra chính sách, phương án làm thế nào để nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, muốn thế thì luyện kim, cơ khí phải  thế nào...

"Nhà đầu tư nước ngoài có cái khó của họ: nếu Việt Nam không sản xuất được phụ tùng, linh kiện thì họ mua của nước khác, như Thái Lan, Trung Quốc, Hàn Quốc...  Để tránh thiệt thòi thì bản thân Việt Nam phải nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, đưa ra phương án phát triển cơ khí, luyện kim. Làm được thì rất lợi cho Việt Nam cả về mặt kinh tế và danh tiếng", GS Phố nói.

Cho nên, trở lại với mong muốn nâng cao tỷ lệ nội địa hóa ở Việt Nam của các doanh nghiệp Nhật Bản, vị chuyên gia cho biết nhiệm vụ của Việt Nam là phải đáp ứng nhu cầu đó, phát triển cơ khí và luyện kim.

Muốn vậy, cần có trợ lực từ phía Nhà nước để tăng cường nội lực, mà trước hết là cần có những ưu đãi về đãi về tài chính cho doanh nghiệp trong nước đầu tư lâu dài và mở rộng ra.

Doanh nghiệp trong nước ở đây, GS Phố nhấn mạnh, không phải chỉ là doanh nghiệp nhà nước mà cả doanh nghiệp tư nhân. Việt Nam nên tập trung hỗ trợ những doanh nghiệp tư nhân vừa có dung lượng thị trường khá cao vừa có sự quyết tâm phát triển ở Việt Nam, chẳng hạn như Trường Hải. 

"Sản xuất phụ tùng của Việt Nam còn yếu, đáng lẽ một cơ ngơi như Trường Hải phải có hệ thống liên hợp về cơ khí - luyện kim vô cùng lớn để phục vụ.

Ngoài những hỗ trợ về tài chính, các doanh nghiệp sản xuất linh kiện cần có một môi trường kinh doanh thuận lợi, cần được hỗ trợ trong liên hệ với đối tác.

Doanh nghiệp tư nhân hay doanh nghiệp nhà nước đều đem lại lợi ích cho bản thân họ và nhà nước. Doanh nghiệp tư nhân phát triển, xuất khẩu được sản phẩm, vừa đóng thuế cho ngân sách vừa mang lại danh thơm cho đất nước", GS Phố kết luận.