ILO: Gần 21% người lao động Việt Nam có thể chịu tác động từ GenAI

Trí tuệ nhân tạo tạo sinh (GenAI) được dự báo sẽ tác động đến gần 80 triệu người lao động tại ASEAN, song nguy cơ gián đoạn việc làm trên diện rộng vẫn ở mức hạn chế. Tuy nhiên, ILO nhấn mạnh AI chưa gây ra tình trạng mất việc làm trên diện rộng và tác động chủ yếu sẽ là sự thay đổi về cách thức làm việc thay vì thay thế hoàn toàn người lao động. Đây là kết quả được đưa ra trong báo cáo mới của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) với chủ đề "Trí tuệ nhân tạo tạo sinh và thị trường lao động ASEAN: Mức độ tác động lớn, nguy cơ gián đoạn hạn chế, mức độ sẵn sàng không đồng đều".

Nghiên cứu phân tích tác động của GenAI đối với thị trường lao động tại 11 quốc gia ASEAN, dựa trên mức độ các nghề nghiệp có khả năng chịu ảnh hưởng từ AI và xu hướng ứng dụng công nghệ hiện nay.

Theo ước tính của ILO cho năm 2025, khoảng 22,9% tổng số việc làm tại ASEAN, tương đương gần 80 triệu lao động, thuộc các nghề có khả năng chịu tác động từ GenAI ở mức cao hơn tối thiểu. Tuy nhiên, chỉ khoảng 3,3% lực lượng lao động, tương đương 11,7 triệu người, đang làm việc trong nhóm nghề có mức độ chịu tác động cao nhất. Trong khi đó, khoảng 67% việc làm vẫn thuộc các nghề chưa được xác định chịu ảnh hưởng đáng kể từ GenAI.

Đối với Việt Nam, ILO ước tính có khoảng 20,8% người lao động làm việc trong các ngành nghề có khả năng chịu tác động từ GenAI. Tỷ lệ này xếp sau Singapore (42,2%), Philippines (28,1%) và Indonesia (21,7%), đồng thời nhỉnh hơn Thái Lan (20,6%).

Theo ILO, tỷ lệ cao tại Singapore phản ánh nền kinh tế có mức độ số hóa mạnh và tập trung nhiều vào các ngành dịch vụ, tri thức. Trong khi đó, Philippines cũng ghi nhận tỷ lệ cao nhờ cơ cấu kinh tế dựa nhiều vào dịch vụ và công nghệ thông tin.

Mặc dù số lượng việc làm thuộc nhóm nghề chịu tác động của GenAI tiếp tục gia tăng tại ASEAN, báo cáo cho rằng chưa có bằng chứng cho thấy AI đang dẫn tới tình trạng mất việc làm quy mô lớn. Tiềm năng biến đổi của thị trường lao động là rất lớn, nhưng những xáo trộn trên diện rộng vẫn chưa xuất hiện.

Theo nghiên cứu, GenAI hiện vẫn đang trong giai đoạn đầu của quá trình ứng dụng và mức độ triển khai giữa các ngành còn không đồng đều. Công nghệ này chủ yếu được áp dụng tại các lĩnh vực có hàm lượng công nghệ cao, trong khi việc ứng dụng ở các vị trí văn phòng, hành chính - dù đây là nhóm nghề có mức độ chịu tác động lớn - vẫn còn khá hạn chế.

Báo cáo cũng chỉ ra rằng mức độ chịu tác động của GenAI giữa lao động trẻ (15-24 tuổi) và lao động trưởng thành không có nhiều khác biệt. Tuy nhiên, sự khác biệt theo giới khá rõ nét khi phụ nữ có khả năng làm việc trong các nghề chịu tác động cao từ GenAI lớn gấp khoảng hai lần nam giới. Nguyên nhân là lao động nữ tập trung nhiều hơn ở các công việc văn thư, hành chính và chuyên môn - những vị trí có nhiều tác vụ có thể được AI hỗ trợ hoặc tự động hóa.

Một điểm đáng chú ý khác là mức độ sẵn sàng ứng dụng AI giữa các quốc gia ASEAN còn chênh lệch đáng kể. Singapore được đánh giá là hệ sinh thái AI có năng lực cạnh tranh hàng đầu thế giới nhờ hạ tầng số phát triển, nguồn nhân lực chất lượng cao và cách tiếp cận đồng bộ của Chính phủ trong triển khai chiến lược AI.

Để AI trở thành động lực nâng cao năng suất và tạo việc làm chất lượng thay vì làm gia tăng bất bình đẳng, ILO khuyến nghị các quốc gia ASEAN ưu tiên xây dựng cơ chế quản trị AI lấy con người làm trung tâm; mở rộng các chương trình đào tạo, nâng cao và đào tạo lại kỹ năng, đặc biệt cho phụ nữ và thanh niên; hỗ trợ doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa vượt qua rào cản trong ứng dụng AI; đồng thời tăng cường chia sẻ tri thức và hợp tác phát triển nguồn nhân lực trong khu vực.

Ông Christian Viegelahn, chuyên gia kinh tế của ILO và là tác giả chính của báo cáo cho rằng việc khai thác hiệu quả lợi ích từ GenAI không chỉ phụ thuộc vào khả năng tiếp cận công nghệ. Theo ông, năng suất lao động sẽ chỉ được cải thiện khi các quốc gia đầu tư đồng thời vào nguồn nhân lực và hệ thống an sinh xã hội.

"Cuối cùng, tương lai của thị trường lao động sẽ không chỉ được quyết định bởi mức độ chịu tác động của AI, mà còn bởi những lựa chọn chính sách nhằm nâng cao mức độ sẵn sàng và khả năng thích ứng của người lao động, doanh nghiệp và các thể chế", ông nhấn mạnh.