Thị trường xăng dầu được điều tiết ra sao?

“Van điều tiết” thị trường và ổn định vĩ mô

Về bản chất, xăng dầu là mặt hàng chiến lược, có tác động lan tỏa tới mọi lĩnh vực của nền kinh tế. Theo đó, vai trò điều hành của Chính phủ thể hiện trên ba trụ cột chính: điều hành giá, bảo đảm nguồn cung và ổn định thị trường.

Hiện nay, giá xăng dầu trong nước được điều hành theo chu kỳ (7-10 ngày), việc điều hành giá xăng dầu do Bộ Công Thương chủ trì, phối hợp với Bộ Tài chính thực hiện. Tuy nhiên, nếu giá cơ sở biến động từ 7% trở lên, giá có thể được điều chỉnh ngay trong ngày. Cơ chế này giúp giá trong nước bám sát diễn biến thế giới, đồng thời tránh các "cú sốc" tăng/giảm đột ngột.

Một công cụ quan trọng khác là Quỹ bình ổn giá xăng dầu. Dù vai trò của quỹ có thời điểm giảm dần khi thị trường ổn định, nhưng đây vẫn là “bộ đệm” giúp hạn chế biến động mạnh.

Bên cạnh đó, điều hành thị trường còn gắn với nhiệm vụ bảo đảm nguồn cung. Chính phủ thường xuyên chỉ đạo các doanh nghiệp đầu mối duy trì dự trữ, tăng nhập khẩu khi cần thiết, đặc biệt trong các giai đoạn tiềm ẩn nhiều rủi ro như xung đột Trung Đông hay gián đoạn vận tải toàn cầu.

Điểm đáng chú ý trong điều hành xăng dầu thời gian gần đây là việc Chính phủ xây dựng nhiều kịch bản ứng phó khác nhau, thay vì một cơ chế cố định.

Trong kịch bản giá dầu thế giới tăng mạnh, cơ quan quản lý có thể phối hợp nhiều công cụ như: giảm thuế, sử dụng Quỹ bình ổn hoặc giãn chu kỳ điều chỉnh để giảm cú sốc tăng giá. Ngược lại, khi giá thế giới giảm sâu, việc hạn chế can thiệp giúp giá trong nước giảm theo, hỗ trợ doanh nghiệp và người dân.

Hiện nay, nhiều ý kiến cho rằng, điều hành thị trường xăng dầu không chỉ là câu chuyện giá cả, mà còn gắn với bài toán an ninh năng lượng dài hạn. Nhà nước cần đóng vai trò điều tiết thông qua các công cụ như thuế, Quỹ bình ổn và dự trữ, nhằm hạn chế các "cú sốc" từ thị trường thế giới. Nếu để thị trường vận hành hoàn toàn tự do trong bối cảnh hiện nay, giá xăng dầu có thể biến động mạnh, tác động trực tiếp tới lạm phát và ổn định kinh tế vĩ mô.

Về tính linh hoạt của cơ chế điều hành, các chuyên gia, doanh nghiệp cho rằng, cần có cơ chế điều chỉnh giá trong nước kịp thời, bám sát diễn biến thị trường. Việc bảo đảm giá bán phản ánh đúng chi phí không chỉ giúp giảm bớt thua lỗ cho các đầu mối nhập khẩu và kinh doanh xăng dầu mà còn là động lực để các doanh nghiệp duy trì nhập khẩu, từ đó bảo đảm nguồn cung bền vững cho thị trường.

Cùng với đó, các kịch bản dài hạn cũng được tính đến, như nâng mức dự trữ xăng dầu quốc gia, đa dạng hóa nguồn cung, hay thúc đẩy nhiên liệu sinh học để giảm phụ thuộc vào dầu mỏ truyền thống.

Từ “ổn định tĩnh” sang “ổn định động”

Một điểm thay đổi quan trọng trong tư duy điều hành là chuyển từ mục tiêu “giữ giá ổn định” sang “ổn định động”, tức là chấp nhận biến động nhưng trong tầm kiểm soát.

Thực tế cho thấy, việc neo giá quá lâu có thể dẫn tới "méo mó" thị trường, khiến doanh nghiệp thua lỗ và gián đoạn nguồn cung. Ngược lại, nếu hoàn toàn thả nổi, giá xăng dầu có thể biến động mạnh, gây áp lực lạm phát và tâm lý xã hội.

Do đó, mô hình tối ưu là kết hợp giữa tín hiệu thị trường và công cụ điều tiết. Nhà nước không quyết định từng mức giá cụ thể, nhưng giữ vai trò “trọng tài”, can thiệp khi cần thiết để bảo đảm cân bằng lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người tiêu dùng.

Trong bối cảnh chuyển dịch năng lượng toàn cầu, vai trò điều tiết này càng trở nên quan trọng. Không chỉ dừng ở câu chuyện giá cả, điều hành xăng dầu còn gắn với chiến lược năng lượng quốc gia, bao gồm phát triển nhiên liệu sinh học, LNG và các nguồn năng lượng sạch.

Có thể thấy, điều hành thị trường xăng dầu tại Việt Nam đang dần tiến tới mô hình linh hoạt hơn, minh bạch hơn và tiệm cận cơ chế thị trường. Tuy nhiên, trong một lĩnh vực chịu nhiều tác động như xăng dầu, sự hiện diện của Nhà nước là cần thiết để bảo đảm ổn định vĩ mô và an ninh năng lượng.

Bài toán đặt ra không phải là “có điều tiết hay không”, mà là điều tiết ở mức độ nào, bằng công cụ gì và vào thời điểm nào. Khi các kịch bản ứng phó được chuẩn bị tốt, cơ chế vận hành minh bạch và thị trường được trao thêm quyền tự chủ, thị trường xăng dầu sẽ chống chịu tốt hơn trước những biến động khó lường.