Xung đột Trung Đông: Áp lực kép với năng lượng và kinh tế Việt Nam

Ngày 9/4, tại hội thảo “Biến động địa chính trị và chiến lược đảm bảo an ninh năng lượng”, TS. Hà Huy Ngọc - Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới đã trình bày tham luận về tác động của xung đột Trung Đông đối với kinh tế Việt Nam. Trong bối cảnh thế giới ngày càng gắn kết chặt chẽ thông qua các chuỗi cung ứng và dòng chảy năng lượng, những biến động tại khu vực này không chỉ mang tính khu vực mà đã trở thành cú sốc mang tính toàn cầu, với ảnh hưởng lan tỏa sâu rộng đến các nền kinh tế mở như Việt Nam.

Xung đột quân sự tại Trung Đông đang làm gián đoạn chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu, đẩy giá dầu thô và các sản phẩm năng lượng tăng mạnh. Hệ quả trực tiếp là chi phí sản xuất, vận chuyển leo thang, kéo theo giá hàng hóa, đặc biệt là vật liệu xây dựng, tăng nhanh. Không chỉ dừng ở khía cạnh kinh tế, các tác động còn lan sang lĩnh vực ngoại giao, chính trị, xã hội và môi trường, tạo nên một bức tranh bất định và nhiều rủi ro.

Tác động đến năng lượng

Theo phân tích của TS. Hà Huy Ngọc, lĩnh vực chịu ảnh hưởng trực tiếp và rõ nét nhất chính là năng lượng. Sau giai đoạn tương đối ổn định trong năm 2025 và hai tháng đầu năm 2026, thị trường nhiên liệu trong nước đã chứng kiến một đợt “nhảy vọt” bất thường trong tháng 3/2026. Giá xăng E5 RON 92 tăng hơn 4.700 đồng/lít, trong khi dầu diesel tăng tới hơn 17.000 đồng/lít so với bình quân tháng trước. Tỷ lệ tăng lần lượt lên tới 26,2% và 57,4% - mức biến động vượt xa thông lệ 4-8% trong các năm gần đây.

Biến động này phản ánh mức độ nhạy cảm cao của thị trường trong nước trước các cú sốc bên ngoài. Mặc dù Việt Nam đã có hai nhà máy lọc dầu lớn là Dung Quất và Nghi Sơn, đáp ứng khoảng 68% nhu cầu, nhưng phần còn lại vẫn phụ thuộc đáng kể vào nhập khẩu. Năm 2025, Việt Nam nhập khẩu gần 27,74 triệu tấn xăng dầu và khí hóa lỏng, trong đó riêng khu vực Trung Đông chiếm tới 39% giá trị nhập khẩu năng lượng.

Đáng chú ý, cơ cấu năng lượng của Việt Nam vẫn tồn tại nhiều “điểm nghẽn” về tự chủ. Nhu cầu xăng dầu và khí đốt khoảng 26,65 triệu tấn mỗi năm, nhưng sản xuất trong nước chỉ đáp ứng khoảng 54,4%. Với các mặt hàng cụ thể, mức độ phụ thuộc còn lớn hơn: nhiên liệu bay Jet-A1 chỉ tự chủ khoảng 38%, LPG đáp ứng 12%, còn LNG gần như phụ thuộc hoàn toàn vào nhập khẩu.

Chính sự phụ thuộc này khiến Việt Nam dễ bị tổn thương trước biến động địa chính trị. Khi giá năng lượng tăng, không chỉ chi phí nhập khẩu tăng mà còn tạo áp lực lên cán cân thương mại, tỷ giá và lạm phát. Đồng thời, những ngành sử dụng nhiều năng lượng hoặc phụ thuộc vào chuỗi cung ứng nhiên liệu như vận tải, hàng không, logistics, sản xuất điện, hóa chất, thép, nhựa… đều chịu tác động dây chuyền.

Đối với lĩnh vực nông nghiệp, giá phân bón và nhiên liệu tăng cũng làm chi phí đầu vào leo thang, ảnh hưởng trực tiếp đến lợi nhuận của nông dân và doanh nghiệp. Những ngành xuất khẩu chủ lực như lúa gạo, cà phê, hồ tiêu… vì thế cũng chịu sức ép không nhỏ.

Tác động đến các ngành kinh tế khác

Không chỉ dừng lại ở năng lượng, xung đột Trung Đông còn gây ra những hệ lụy lan tỏa đến nhiều lĩnh vực của nền kinh tế Việt Nam.

Trước hết là tác động đến giá cả và chi phí sản xuất. Sự gia tăng mạnh của giá xăng dầu đã kéo theo giá vật liệu xây dựng tăng đáng kể. Tính đến cuối tháng 3/2026, giá xi măng tăng khoảng 7,2%, thép tăng 2,2%, gạch lát tăng gần 5%, trong khi các vật liệu như cát, đá, gạch xây tăng từ 13,5% đến hơn 23%. Đặc biệt, giá nhựa đường tăng đột biến gần 32%, gây áp lực lớn lên các dự án hạ tầng.

Chi phí đầu tư xây dựng vì thế cũng bị đội lên. Theo ước tính, dự toán xây dựng có thể tăng từ 1,9% đến hơn 8%, trong đó các công trình giao thông chịu tác động lớn nhất. Với quy mô hàng trăm nghìn tỷ đồng của các dự án trọng điểm quốc gia, chỉ cần giá nhiên liệu tăng 10% cũng có thể khiến chi phí tăng thêm hàng chục nghìn tỷ đồng - tạo áp lực lớn lên ngân sách nhà nước và tiến độ triển khai dự án.

Bên cạnh đó, lĩnh vực thương mại và logistics cũng chịu ảnh hưởng trực tiếp. Trung Đông hiện là thị trường nhập khẩu khoảng 1,74 tỷ USD nông - thủy sản của Việt Nam. Tuy nhiên, xung đột khiến chuỗi cung ứng bị gián đoạn, chi phí vận chuyển, bảo hiểm và bảo quản tăng cao, làm giảm sức cạnh tranh của hàng hóa. Dù vậy, trong khó khăn vẫn xuất hiện cơ hội khi một số thị trường khác gia tăng nhu cầu, mở ra hướng chuyển dịch xuất khẩu cho doanh nghiệp Việt.

Ở góc độ tài chính – tiền tệ, sự bất ổn địa chính trị khiến đồng USD mạnh lên, tạo áp lực lên tỷ giá USD/VND. Khi chi phí nhập khẩu tăng nhanh hơn xuất khẩu, cán cân thương mại bị ảnh hưởng, đồng thời dòng vốn đầu tư có xu hướng dịch chuyển sang các tài sản an toàn như USD, vàng và trái phiếu. Điều này khiến thị trường chứng khoán và hoạt động thu hút vốn đầu tư đối mặt với nhiều rủi ro.

Một tác động đáng chú ý khác là tâm lý thị trường. Trong bối cảnh bất định gia tăng, doanh nghiệp có xu hướng trì hoãn đầu tư, thu hẹp sản xuất; người tiêu dùng thắt chặt chi tiêu. Sự suy yếu đồng thời của cả cung và cầu có thể làm chậm lại tăng trưởng kinh tế, đồng thời ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp.

Đặc biệt, áp lực lạm phát là một trong những hệ quả rõ nét nhất. Khi giá năng lượng - chiếm khoảng 4% trong rổ CPI - tăng mạnh, cùng với chi phí vận tải (chiếm gần 10%), tác động lan tỏa sẽ nhanh chóng đẩy mặt bằng giá chung tăng lên. Điều này đặt ra thách thức lớn đối với công tác điều hành vĩ mô trong năm 2026.

Trước những tác động đa chiều đó, TS. Hà Huy Ngọc đề xuất một loạt giải pháp chính sách. Trong đó, nhấn mạnh việc xây dựng các kịch bản ứng phó linh hoạt, đảm bảo nguồn cung xăng dầu, đa dạng hóa thị trường nhập khẩu và tăng cường kiểm soát thị trường để ngăn chặn đầu cơ, găm hàng. Đồng thời, cần đẩy nhanh xây dựng các kho dự trữ dầu thô chiến lược, phát triển ngoại giao năng lượng và thúc đẩy sử dụng nhiên liệu sinh học như E5, E10 nhằm giảm phụ thuộc vào xăng dầu truyền thống.

Bên cạnh đó, việc điều hành chính sách tài khóa và tiền tệ cần được phối hợp chặt chẽ để vừa kiểm soát lạm phát, vừa hỗ trợ tăng trưởng. Các chính sách thuế đối với xăng dầu cũng cần linh hoạt theo diễn biến thị trường nhằm giảm áp lực chi phí cho doanh nghiệp.

Về dài hạn, câu chuyện an ninh năng lượng tiếp tục là vấn đề then chốt. Việt Nam cần đẩy mạnh phát triển các nguồn năng lượng tái tạo, đồng thời tháo gỡ vướng mắc để sớm đưa các dự án điện gió, điện mặt trời vào vận hành, bổ sung nguồn cung trong bối cảnh rủi ro gián đoạn từ bên ngoài ngày càng lớn.

Có thể thấy, xung đột Trung Đông không chỉ là một biến cố địa chính trị mà còn là phép thử đối với sức chống chịu của nền kinh tế Việt Nam. Trong thách thức cũng ẩn chứa cơ hội, nhưng để tận dụng được, đòi hỏi sự chủ động, linh hoạt và tầm nhìn dài hạn trong hoạch định chính sách, đặc biệt là trong lĩnh vực năng lượng “huyết mạch” của nền kinh tế.