Thu hút công nghiệp chế biến, chế tạo: Để không nhận rác...

Cần tiêu chí rõ ràng, cụ thể

Tại một hội thảo về bất động sản công nghiệp tổ chức tại Hà Nội mới đây, lãnh đạo tỉnh Quảng Ninh đã mời gọi các doanh nghiệp đến đầu tư tại tỉnh này.

Để thu hút đầu tư, Quảng Ninh đang ưu tiên phát triển công nghiệp chế biến và chế tạo. Các doanh nghiệp đầu tư vào tỉnh này được áp dụng mức ưu đãi thuế doanh nghiệp cao nhất tại các khu kinh tế. Bên cạnh đó, còn được hỗ trợ chi phí đào tạo nghề ngắn hạn cho người lao động trong 2 năm đầu kể từ khi được cấp giấy chứng nhận đầu tư; tập trung phát triển hạ tầng... để thu hút đầu tư. 

Trao đổi với Đất Việt, PGS.TS Nguyễn Văn Nam, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Thương mại (Bộ Công thương) cho rằng, thu hút đầu tư nước ngoài vào công nghiệp chế biến, chế tạo là hướng đi hoàn toàn đúng đắn, vấn đề là chọn công nghệ nào, trình độ ra sao.

Nhắc lại giai đoạn đầu Việt Nam mở cửa, thu hút đầu tư nước ngoài, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Thương mại cho biết, khi đó, Việt Nam ít kén chọn, chào đón đầu tư ở bất cứ lĩnh vực nào mà ít quan tâm đến trình độ công nghệ ra sao.

Giờ đây, muốn đạt được mục tiêu công nghiệp hóa, hiện đại hóa, thậm cao hơn là công nghệ số hiện đại, việc tập trung thu hút đầu tư nước ngoài về công nghiệp chế biến, chế tạo là đương nhiên, nhưng chế biến, chế tạo có nhiều trình độ, có trình độ rất đơn giản như gia công, lắp ráp, có trình độ công nghiệp hỗ trợ phát triển, làm được những sản phẩm công nghiệp cơ khí rõ ràng, và cao hơn là trình độ tự động hóa, công nghệ số.

Vậy Quảng Ninh nói riêng và các địa phương khác của Việt Nam chọn công nghệ nào trong những thang bậc ấy? Có yêu cầu cụ thể gì khi muốn thu hút đầu tư vào mảng công nghiệp này để có thể đuổi kịp các nước phát triển?

Thu hút đầu tư vào công nghiệp chế biến, chế tạo là hướng đi đúng đắn

Theo vị chuyên gia, đây là vấn đề cần quan tâm nhưng cho đến nay Việt Nam vẫn còn mù mờ, chưa làm rõ.

"Định hướng chung là không thu hút công nghệ lạc hậu, ô nhiễm môi trường, tiêu tốn tài nguyên, nhưng mỗi nền công nghiệp đều cần có những tiêu chí nhất định. Do đó, cơ quan quản lý nhà nước cần làm rõ vấn đề này, tránh tình trạng các nước đưa công nghệ, máy móc thải loại, lạc hậu đến Việt Nam.

Chuyện này Việt Nam đã có nhiều bài học, mà điển hình là những nhà máy lỗi thời được nhà đầu tư Trung Quốc đưa sang Việt Nam. Đáng lẽ những máy móc, thiết bị ấy đã bị bán sắt vụn, nhưng rồi họ lại nhân danh đầu tư nước ngoài đưa vào Việt Nam, trở thành một thứ đắt tiền và tiếp tục kiếm lời từ đống sắt vụn ấy.

Trong khi đó, nhiều địa phương còn nghèo nên hồ hởi tiếp nhận, ưu đãi thuế, đất đai cho nhà đầu tư nước ngoài mà ô nhiễm môi trường chưa được kiểm soát đến nơi đến chốn, chế độ chính sách với người lao động, đào tạo công nhân ra sao, công nghiệp phụ trợ thế nào, quan hệ ra sao với công nghiệp địa phương... tất cả đều chưa có quy định, tiêu chí rõ ràng. 

Vấn đề này tùy vào từng tỉnh, thành phố: có những địa phương đã thu hút đầu tư từ đầu, giờ nâng cao như Bình Dương, Đồng Nai, TP.HCM thì biết lựa chọn đầu tư, không thu hút công nghệ cũ, lạc hậu nữa. Song cũng có tỉnh mới đẩy mạnh đầu tư cách đây vài năm, chưa rõ thu hút công nghiệp gì, chế biến, chế tạo ở trình độ nào, công nghệ ra sao...? Chính sách chung lại chưa có khuyến cáo rõ ràng, cụ thể về các trình độ công nghệ cần tập trung thu hút, công nghệ nào phải hạn chế", PGS.TS Nguyễn Văn Nam phân tích và nhấn mạnh, hậu quả của tình trạng này là nguy cơ Việt Nam sẽ chỉ mãi chạy theo các nước, khó nói chuyện đuổi kịp.

Nỗi lo khoác áo đầu tư, mượn xuất xứ Việt Nam

Liên quan đến câu chuyện thu hút đầu tư nước ngoài, PGS.TS Nguyễn Văn Nam nhắc lại nhiều dự báo trước đó rằng Việt Nam là một trong những điểm đến củ làn sóng chuyển dịch đầu tư khi xảy ra chiến tranh thương mại Mỹ-Trung và đại dịch Covid-19.

Tuy nhiên, theo nhận định của nhiều chuyên gia kinh tế, Việt Nam đã bỏ lỡ đợt chuyển dịch đầu do chuẩn bị chưa tốt, chưa đủ sức hấp dẫn. Do đó, đa phần các nhà đầu tư lớn của các nước phát triển di chuyển dòng vốn đầu tư từ Trung Quốc sang Ấn Độ, Indonesia. Dòng vốn đổ vào Việt Nam mạnh mẽ chính là của các nhà đầu tư Trung Quốc, song quy mô các dự án nhỏ.

"Nhiều ý kiến lo ngại các nhà đầu tư Trung Quốc muốn biến Việt Nam thành nơi trung gian xuất khẩu, mượn xuất xứ của Việt Nam để xuất khẩu sang các quốc gia phát triển.

Lo ngại ấy không phải là không có cơ sở. Đã là dự án nhỏ thì không thể nói chuyện công nghệ hiện đại, mà là công nghệ cũ, lạc hậu, đã bị thải loại ở Trung Quốc. Nhà đầu tư nước này đưa sang Việt Nam, đầu tư nhỏ không phải để sản xuất ở Việt Nam mà để biến Việt Nam thành nơi lắp ráp cuối cùng, từ đó lấy xuất xứ của Việt Nam.

Một thực tế là nhiều mặt hàng Trung Quốc hiện nay ra thế giới không dễ dàng như hàng xuất xứ Việt Nam. Những trục trặc của hàng Trung Quốc ở Mỹ, EU, Nhật... là ví dụ. Trong khi đó, nếu hàng Trung Quốc được gắn xuất xứ Việt Nam sẽ lợi hơn nhiều, bởi Việt Nam đã ký kết nhiều hiệp định thương mại tự do với nhiều nước", PGS.TS Nguyễn Văn Nam nêu vấn đề và khẳng định, việc này còn nguy hiểm hơn công nghệ lạc hậu. Kinh tế Việt Nam mất tính độc lập, hàng hóa dù mang danh của Việt Nam nhưng lại không phải của Việt Nam, có phẩm cấp thấp, chất lượng kém. 

Từ đây, vị chuyên gia đề nghị Việt Nam cần có chính sách cho phù hợp, làm sao thu hút đầu tư để thay đổi được cái chất của nền công nghiệp Việt Nam, chứ không phải theo số lượng trong khi công nghệ lạc hậu.

Thừa nhận ban hành một chính sách về vấn đề này rất khó, nhưng PGS Nam cho rằng Nhà nước cần có quan điểm rõ ràng với các địa phương trong thu hút FDI và yêu cầu các địa phương phải thực hiện: chọn công nghệ nào, quy trình nào? Nếu quy trình chỉ là khâu lắp ráp cuối cùng để có sản phẩm mang xuất xứ Việt Nam thì không cần đầu tư; còn quy trình sản xuất từ A đến Z, từ linh kiện, phụ tùng đến sản phẩm lại khác.

"Hiện nay, quyền tự chủ của các tỉnh đã được tăng lên, các địa phương có thể vận dụng chính sách ưu đãi thêm, nhưng phải có tiêu chí cụ thể, có như vậy Việt Nam mới không trở thành bãi thải công nghệ", PGS.TS Nguyễn Văn Nam lưu ý.