Trả 8.000 USD để sang Nhật lao động: Đổi lại gì?

Không quản được, còn nương nhẹ để doanh nghiệp nhờn luật

Thanh tra Chính phủ vừa thông báo Kết luận thanh tra về công tác quản lý Nhà nước về lĩnh vực đưa người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng.

Theo kết luận này, Bộ LĐ-TB-XH không xây dựng được chiến lược, kế hoạch về đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài, chưa thực sự quan tâm đúng mức đến quyền và lợi ích hợp pháp của người lao động đi làm việc ở nước ngoài.

Trong thời gian dài, Bộ LĐ-TB-XH không quản lý, kiểm soát được mức thu phí, tiền môi giới của doanh nghiệp, dẫn đến người lao động (thực chất là lao động nghèo khó) còn phải chi trả số tiền lớn mà chính sách của nước tiếp nhận là không phải chi trả (Đài Loan (Trung Quốc), Nhật Bản).

Kết luận của Thanh tra Chính phủ nói rõ Cục Quản lý lao động ngoài nước không quản lý, kiểm soát được doanh nghiệp trong việc thu phí thị trường Nhật Bản dẫn đến trong thời gian dài người lao động phải chi trả mức phí quá cao (7000-8000 USD/1 lao động).

Trao đổi với Đất Việt, PGS.TS Mạc Văn Tiến, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục Nghề nghiệp tán thành với một số kết luận của Thanh tra Chính phủ đối với công tác quản lý Nhà nước về lĩnh vực đưa người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng.

Về mức phí, tiền môi giới để đưa người lao động đi lao động ở nước ngoài, theo ông Tiến, Nhà nước, trực tiếp là Bộ LĐ-TB-XH không quy định mức phí, việc tổ chức đi xuất khẩu lao động là việc của doanh nghiệp, doanh nghiệp đáp ứng đầy đủ các điều kiện mới được cấp phép, tuy nhiên cũng có một số doanh nghiệp làm sai. Doanh nghiệp tìm nhiều cách để đẩy mức phí lên cao, và như vậy, doanh nghiệp vi phạm pháp luật chứ không phải cơ quan quản lý nhà nước vi phạm pháp luật.

Thế nhưng Bộ LĐ-TB-XH đã chậm trễ, công tác thanh, kiểm tra kém hiệu quả, không phát hiện vấn đề hoặc phát hiện nhưng xử lý không rốt ráo, còn nương nhẹ, dẫn đến tình trạng doanh nghiệp bị nhờn, tiếp tục vi phạm", vị chuyên gia nói.

Một số thị trường như Nhật Bản có rất nhiều ưu đãi cho người lao động Việt Nam, người lao động không phải chi trả để sang đó làm việc. Thế nhưng doanh nghiệp đã làm sai, và như vậy thì cơ quan quản lý nhà nước phải xử lý cái sai đó, hoặc xây dựng những chính sách làm sao để doanh nghiệp không thể sai được.

Quan trọng hơn, PGS.TS Mạc Văn Tiến đánh giá, kết luận của Thanh tra Chính phủ cho rằng Bộ LĐ-TB-XH không xây dựng được chiến lược, kế hoạch về đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài là hoàn toàn chính xác.

Theo ông, các các nước khác, chẳng hạn như Philippines có hẳn chiến lược rất rõ ràng về đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài, từ chuẩn bị nhân lực đến chuẩn bị thị trường. Họ có sự chuẩn bị kỹ càng cho người lao động, từ ngoại ngữ đến những kỹ năng để người lao động có thể hiểu được người thuê mình muốn gì cũng như làm tốt công việc của mình.

Đối với Việt Nam, khâu chuẩn bị thị trường khá tốt, có kinh nghiệm, mở ra được thị trường mới..., tuy nhiên khâu chuẩn bị nhân lực lại chưa có kế hoạch đàng hoàng, đặc biệt là đào tạo người lao động. Chính vì thế, phần nhiều lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài vất vả, phải làm việc nặng nhưng thu nhập lại thấp hơn lao động ở nước khác vì ngoại ngữ, kỹ năng kém, từ đó nảy sinh nhiều vấn đề phức tạp như bỏ trốn, vi phạm pháp luật ở nước sở tại...

"Đó là lỗi quản lý, mà bao năm nay Bộ LĐ-TB-XH chuyển biến rất chậm, không xây dựng được chiến lược đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài".

Không phải thành tích tự hào...

Nhìn rộng ra, PGS.TS Mạc Văn Tiến khẳng định, xuất khẩu lao động không phải là một chỉ số thành tích để chúng ta có thể tự hào. Việt Nam còn nghèo, chưa tạo được đầy đủ công ăn việc làm cho người lao động, vì thế, xuất khẩu lao động được coi là biện pháp cứu cánh.

Mục tiêu của xuất khẩu lao động là tạo thu nhập cho cá nhân người lao động, nhưng quan trọng hơn là tạo ra nguồn nhân lực tương lai cho đất nước, nếu làm tốt. Người lao động đi làm việc ở nước ngoài được trang bị kiến thức, kỹ năng, làm việc trong môi trường lao động tốt, thiết bị máy móc hiện đại..., khi trở về họ sẽ có vốn để lập nghiệp.

"Rất nhiều người lao động đi làm việc ở nước ngoài khi chỉ 18-20 tuổi, khi họ trở về tuổi đời vẫn còn rất trẻ, chỉ khoảng 25, mọi thứ đều đã chín chắn, từ kỹ năng, quan hệ, thu nhập. Nếu không có một chiến lược nhận về, không thu hút được nguồn nhân lực đó để phát triển đất nước thì quả là đáng tiếc", nguyên Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục Nghề nghiệp nói.

Theo ông, Việt Nam đặt ra rất nhiều mục tiêu khi xuất khẩu lao động, thế nhưng chúng mới chỉ giải quyết vấn đề hiện tại, còn t ương lai chưa tính được. Người lao động chưa được trang bị đầy đủ kỹ năng đã sang làm việc ở nước ngoài, không ít người vẫn mang văn hóa, lối sống làng quê, như ông Tiến nói vui là "văn hóa thuốc lào, thuốc lá, chân đất lên nhà lầu". Cho nên, ở khía cạnh này, theo ông, không phải là niềm tự hào gì.

Vị chuyên gia nhận định, Việt Nam đang lãng phí lao động, đưa đi đã phí, khi về càng lãng phí hơn. Đưa đi vì không tạo được công ăn việc làm cho người lao động ở trong nước, lại thiếu cơ chế chính sách để hỗ trợ, bảo vệ người lao động. Đến khi về, lại không có chính sách tiếp nhận.

"Thống kê cho thấy, mỗi năm, lao động Việt Nam tại nước ngoài gửi về nước 2 tỷ USD, nhưng đã có nghiên cứu nào về số tiền này xem nó được sử dụng vào việc gì? Phải chăng là được đổ vào để xây nhà, mua xe máy, thậm chí mua xe hơi...một cách lãng phí, không có đóng góp thực sự gì cho nền kinh tế.

Đó không phải là mục tiêu của xuất khẩu lao động. Trách nhiệm quản lý nhà nước đã bị buông lỏng, cho thấy sự yếu kém khi không biết tận dụng nguồn nhân lực tốt như thế", ông Tiến nhận xét.

Thiếu chính sách đối với người lao động sau khi họ trở về dẫn đến nhiều hệ lụy. Ông Tiến biết nhiều trường hợp người lao động sau khoảng 2 năm làm việc ở nước ngoài, trở về lại tìm cách để đi lại. May mắn thì họ sẽ được đi tiếp, còn không nhiều người ở lại quê nhà, mang được chút tiền về và cũng không phải là số tiền lớn lao gì lắm. Họ xây nhà, mua xe, không có công ăn việc làm, lại "cầu bơ cầu bất". Nhiều người trong số những lao động trở về bị sốc trong cuộc sống, có người trầm cảm, có người phá phách và xã hội lại phải gánh chịu, an sinh xã hội phải hỗ trợ.

Vậy nên, một lần nữa, PGS.TS Mạc Văn Tiến nhấn mạnh, đã không thể chậm trễ, Bộ LĐ-TB-XH cần nhanh chóng xây dựng chiến lược đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài cũng như chiến lược tiếp nhận người lao động khi họ trở về.