Bài 2: 'Phòng tuyến thuế quan' đổ sập thì ai trả giá? - Mổ xẻ thiệt hại tỷ USD

LTS: Ngày 29/5/2026, Văn phòng Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) chính thức thông báo khởi động cuộc điều tra Việt Nam theo Mục 301 Luật Thương mại 1974, với cáo buộc “hành vi, chính sách và thực tiễn liên quan đến sở hữu trí tuệ gây thiệt hại cho thương mại Hoa Kỳ”. Đây là lần đầu tiên Việt Nam bị đặt vào tiến trình điều tra cấp độ cao nhất về SHTT, chỉ một tháng sau khi bị đưa vào nhóm “Priority Foreign Country” trong Báo cáo Special 301 ngày 30/4.

Loạt bài ba kỳ “Bảo hộ sở hữu trí tuệ: Tấm thẻ đỏ và cuộc diễn tập sinh tồn của xuất khẩu Việt” sẽ đi từ mô tả cú sốc chính sách, đến định lượng thiệt hại, và kết lại bằng lộ trình hành động. Mục tiêu không phải gây hoang mang, mà cung cấp cho cộng đồng doanh nghiệp và nhà hoạch định chính sách một khung phân tích để biến khủng hoảng pháp lý thành cơ hội tái cấu trúc mô hình tăng trưởng.

Bài 1: Từ 'Thẻ đỏ PFC' đến ‘Giờ G Mục 301’ – 30 ngày đếm ngược của xuất khẩu Việt

Đồng hồ đếm ngược đã chạy và thị trường bắt đầu phản ứng

Ngay sau thông báo 29/5/2026, cổ phiếu của một số doanh nghiệp dệt may niêm yết có tỷ trọng xuất Mỹ trên 60% giảm 4 đến 7% trong phiên 30/5, phản ánh tâm lý phòng thủ của nhà đầu tư.

Các nhà mua hàng Mỹ cũng bắt đầu gửi bảng hỏi liên quan đến các vấn đề về thực thi quyền sở hữu trí tuệ cho đối tác Việt Nam, trong đó yêu cầu kê khai toàn bộ giấy phép sử dụng phần mềm, nguồn gốc kiểu dáng, và cam kết bồi thường nếu bị áp thuế theo Mục 301. Đây là dấu hiệu cho thấy rủi ro pháp lý đang chuyển thành rủi ro hợp đồng thương mại ngay cả khi thuế chưa được ban hành.

Bốn ngành hàng nằm trong tầm ngắm và cơ chế lan truyền thiệt hại

Ngành gỗ và nội thất xuất sang Mỹ đạt 9,1 tỷ USD năm 2024. Điểm yếu không nằm ở gỗ nguyên liệu mà ở phần mềm thiết kế. Vụ một doanh nghiệp tại Bình Dương bị Autodesk khởi kiện năm 2024 vì dùng AutoCAD không bản quyền đã được USTR đưa vào phụ lục điều tra.

Nếu USTR kết luận “vi phạm mang tính ngành”, thuế trả đũa có thể áp theo mã HS chương 94, nghĩa là toàn bộ tủ, bàn, ghế chịu cùng một mức thuế mới, bất kể doanh nghiệp có sạch hay không.

Dệt may – da giày đạt 22 tỷ USD, biên lợi nhuận gia công phổ biến 5 đến 7%. Chỉ cần mức thuế 10% cũng đủ xóa sạch lợi nhuận, trong khi kịch bản 25% sẽ khiến đơn hàng dịch chuyển sang Bangladesh, Ấn Độ hoặc Mexico nơi có hiệp định USMCA.

Bên cạnh đó, rủi ro kép đến từ kiểu dáng công nghiệp: nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ vẫn “tham khảo” mẫu của Zara, H&M rồi chỉnh sửa, hành vi này dễ bị quy là vi phạm có hệ thống. Điện tử xuất khẩu 45 tỷ USD, nhưng giá trị gia tăng nội địa chỉ khoảng 9 đến 12%.

Các tập đoàn như Samsung, Foxconn có quy trình kiểm soát SHTT nghiêm ngặt, song mạng lưới 2.000 nhà cung ứng cấp hai, cấp ba thì không. USTR hoàn toàn có thể dùng lý do “không bảo đảm chuỗi cung ứng sạch” để áp thuế lên linh kiện, buộc các hãng lớn phải tái cấu trúc vendor, kéo theo làn sóng rút đơn hàng khỏi Việt Nam.

Thủy sản và nông sản tuy không bị nêu trực tiếp, nhưng 301 có tiền lệ được dùng như đòn bẩy để xử lý các vấn đề khác. Vụ điều tra tiền tệ năm 2020 từng kèm phụ lục về khai thác gỗ bất hợp pháp. Do đó, nếu trong quá trình điều trần, nhóm vận động hành lang nông nghiệp Mỹ đưa thêm bằng chứng về gian lận xuất xứ tôm, cá, thì thuế trả đũa hoàn toàn có thể mở rộng sang chương 03 và 16 của biểu thuế.

Bài học quốc tế: Thuế 301 không phải công cụ đàm phán suông

Trường hợp Trung Quốc 2018 cho thấy một khi USTR kết luận, thuế 25% được áp lên 370 tỷ USD hàng hóa và duy trì đến nay dù đã có Thỏa thuận Giai đoạn một. Ấn Độ năm 2019 bị điều tra về thuế dịch vụ số, kết quả là mất quy chế GSP trị giá 5,6 tỷ USD và phải nhượng bộ trong đàm phán song phương. Việt Nam từng thoát điều tra tiền tệ năm 2021 nhờ cam kết không phá giá có chủ đích và cho phép giám sát độc lập. Điểm chung của các trường hợp thoát hoặc giảm nhẹ là đưa ra được gói hành động cụ thể trước khi USTR ra kết luận sơ bộ.

Vết dầu loang vượt ra ngoài thuế quan

Tác động đầu tiên là FDI công nghệ cao. Intel đã tạm hoãn kế hoạch mở rộng 1 tỷ USD tại TP.HCM hồi tháng 3 năm 2025 với lý do “cần đánh giá lại môi trường bảo vệ tài sản trí tuệ”. Nếu 301 dẫn tới thuế, các dự án bán dẫn, AI, dữ liệu sẽ chọn Singapore, Malaysia hoặc Ấn Độ để tránh rủi ro bị đánh vào chuỗi giá trị. Tác động thứ hai là tiến trình xin công nhận quy chế kinh tế thị trường. Bộ Thương mại Hoa Kỳ dự kiến ra quyết định vào tháng 7 năm 2025.

Kết luận 301 bất lợi sẽ trở thành chứng cứ trực tiếp để bác đơn, khiến hàng xuất khẩu Việt Nam tiếp tục bị tính thuế chống bán phá giá theo phương pháp “nền kinh tế phi thị trường”, trung bình cao hơn 15 đến 20% so với các nước được công nhận.

Tác động thứ ba là hiệu ứng domino trong các FTA. EU đang rà soát thực thi cam kết SHTT trong EVFTA. Nếu Mỹ áp thuế, Ủy ban châu Âu sẽ chịu sức ép từ các nhóm ngành dược phẩm, rượu mạnh để mở cơ chế giải quyết tranh chấp. Khi đó, Việt Nam phải đối mặt với mặt trận pháp lý đa phương, chi phí tuân thủ tăng theo cấp số nhân.

Thiệt hại tiềm năng của 301 đã rõ: đơn hàng, việc làm, FDI và uy tín thể chế. Câu hỏi còn lại là Việt Nam sẽ chọn phòng ngự bị động chờ thuế, hay chủ động biến áp lực thành đòn bẩy cải cách.

Bài cuối cùng sẽ đề xuất kịch bản “kháng thể kép”: vừa gỡ rủi ro trước mắt trong 90 ngày điều trần, vừa dùng chính sức ép của 301 để tái định vị Việt Nam từ công xưởng gia công sang nền kinh tế có năng lực sở hữu trí tuệ. Trong đó, vai trò của hồ sơ bạch hóa, liên minh hiệp hội – nhà nhập khẩu Mỹ, và chứng chỉ SHTT sạch sẽ là ba trụ cột cần triển khai ngay.

Hội thảo “Bảo hộ sở hữu trí tuệ trong bối cảnh hội nhập quốc tế” do Tạp chí Sở hữu trí tuệ và Sáng tạo chủ trì tổ chức vào ngày 5/6 tại Trường Đại học Hoa Sen (số 8 Nguyễn Văn Tráng, phường Bến Thành, TP.HCM), có sự phối hợp của VPĐD Cục Sở hữu trí tuệ tại TP.HCM, Hội Sở hữu trí tuệ TP.HCM, Khoa Luật - Trường Đại học Hoa Sen, TAT Law Firm; cùng các đơn vị đồng hành: Công ty Cổ phần Nhựa Bình Minh, Tập đoàn Hoa Sen, Công ty Cổ phần sữa Việt Nam (Vinamilk), Công ty Cổ phần Dịch vụ Quản lý CTM, nhãn hàng Trà Thảo Mộc Cát Tường... và các chuyên gia, luật sư hàng đầu trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ.

Chương trình sẽ phân tích những tác động từ các động thái mới của Mỹ, đánh giá việc triển khai Công điện số 38/CĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, đồng thời đưa ra các khuyến nghị giúp doanh nghiệp chủ động rà soát, bảo vệ và khai thác hiệu quả các tài sản trí tuệ của mình.