Bài 1: Từ 'Thẻ đỏ PFC' đến ‘Giờ G Mục 301’ – 30 ngày đếm ngược của xuất khẩu Việt

LTS: Ngày 29/5/2026, Văn phòng Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) chính thức thông báo khởi động cuộc điều tra Việt Nam theo Mục 301 Luật Thương mại 1974, với cáo buộc “hành vi, chính sách và thực tiễn liên quan đến sở hữu trí tuệ gây thiệt hại cho thương mại Hoa Kỳ”. Đây là lần đầu tiên Việt Nam bị đặt vào tiến trình điều tra cấp độ cao nhất về SHTT, chỉ một tháng sau khi bị đưa vào nhóm “Priority Foreign Country” trong Báo cáo Special 301 ngày 30/4/2026.

Loạt bài ba kỳ “Bảo hộ sở hữu trí tuệ: Tấm thẻ đỏ và cuộc diễn tập sinh tồn của xuất khẩu Việt” sẽ đi từ mô tả cú sốc chính sách, đến định lượng thiệt hại, và kết lại bằng lộ trình hành động. Mục tiêu không phải gây hoang mang, mà cung cấp cho cộng đồng doanh nghiệp và nhà hoạch định chính sách một khung phân tích để biến khủng hoảng pháp lý thành cơ hội tái cấu trúc mô hình tăng trưởng.

Hai “cú đánh” liên tiếp trong vòng 30 ngày

Sáng 30/4/2026, USTR công bố Báo cáo Special 301, lần đầu tiên sau 13 năm đưa Việt Nam ra khỏi “Watch List” và đặt vào danh mục “Priority Foreign Country” – nhóm bị coi là có vi phạm SHTT nghiêm trọng và hệ thống. Đúng 29 ngày sau, ngày 29/5, USTR tiếp tục kích hoạt cơ chế điều tra theo Mục 301. Trong lịch sử thương mại Hoa Kỳ, khoảng cách giữa PFC và 301 thường tính bằng năm, không phải bằng tuần. Tốc độ này cho thấy Washington đã mất kiên nhẫn với cách tiếp cận “cam kết nhưng chậm thực thi” mà họ cho rằng Việt Nam duy trì suốt hơn một thập kỷ.

Ba nhóm cáo buộc trọng tâm trong thông báo 29/5

Thứ nhất, USTR nhấn mạnh sự tồn tại của các “hệ sinh thái vi phạm bản quyền số quy mô công nghiệp”. Dẫn chứng được nêu không còn chung chung, mà điểm tên các đường dây cụ thể từng bị Liên minh Điện ảnh Mỹ MPA nêu trong hồ sơ gửi Quốc hội. Đáng chú ý, tháng 3 năm 2025 Bộ Công an Việt Nam đã triệt phá Fmovies và BestBuyTV, hai mạng lưới streaming lậu có máy chủ đặt tại Hà Nội và TP.HCM, phục vụ hàng trăm triệu lượt xem mỗi tháng. USTR ghi nhận động thái này nhưng lập luận rằng “việc xử lý hình sự xuất hiện quá muộn và chưa tạo ra tính răn đe phổ quát”.

Thứ hai, vấn đề hàng giả vật lý đã dịch chuyển từ các chợ truyền thống như Đồng Xuân, Bến Thành sang các sàn thương mại điện tử. Tháng 4 năm 2025, Công an TP.HCM khởi tố vụ án sản xuất, buôn bán đồng hồ, túi xách giả với doanh thu ước tính 300 tỷ đồng, toàn bộ giao dịch diễn ra qua TikTok Shop và Shopee. Báo cáo của USTR coi đây là bằng chứng cho thấy “thương mại điện tử đang vô hiệu hóa các nỗ lực chống hàng giả truyền thống”.

Thứ ba, tỷ lệ sử dụng phần mềm không bản quyền trong khu vực sản xuất vẫn ở mức 53% theo khảo sát của BSA công bố đầu 2024, cao gấp đôi mức trung bình châu Á – Thái Bình Dương. Điểm mới là tháng 5 năm 2025, Thanh tra Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch lần đầu công bố kết quả audit tại 12 doanh nghiệp FDI ngành dệt may, trong đó 7 doanh nghiệp bị xử phạt vì cài đặt AutoCAD, Adobe và phần mềm ERP không có bản quyền. USTR xem đây là rủi ro mang tính hệ thống vì phần mềm lậu được dùng trực tiếp để tạo ra hàng hóa xuất khẩu sang Mỹ.

Mục 301 vận hành thế nào và vì sao doanh nghiệp phải quan tâm ngay

Mục 301 cho phép Tổng thống Hoa Kỳ đơn phương áp thuế trả đũa, hạn chế nhập khẩu, hoặc đình chỉ ưu đãi nếu kết luận nước ngoài có hành vi thương mại “bất hợp lý” gây thiệt hại.

Quy trình gồm ba giai đoạn: tham vấn và điều trần công khai trong 60 đến 90 ngày, kết luận sơ bộ của USTR, và quyết định cuối cùng về biện pháp trừng phạt. Tham chiếu vụ việc với Trung Quốc năm 2017, từ lúc khởi xướng điều tra đến khi áp thuế 25% lên 34 tỷ USD hàng hóa chỉ mất tám tháng.

Nếu giữ nhịp độ tương tự, doanh nghiệp Việt Nam có thể đối diện biểu thuế mới ngay trong quý I năm 2026. Điểm khác biệt lần này là USTR đã mở cổng lấy ý kiến công khai từ ngày 10/6-24/7/2025. Mọi hiệp hội ngành hàng, nhà nhập khẩu Mỹ, và thậm chí các nhóm lợi ích sở hữu trí tuệ đều có quyền đề xuất mặt hàng cụ thể cần đưa vào danh sách trừng phạt. Nói cách khác, “bản án” không còn do Chính phủ Mỹ tự viết, mà chịu ảnh hưởng trực tiếp từ vận động hành lang trong 45 ngày tới.

Việt Nam không đứng yên: Hồ sơ phản biện đang hình thành

Từ đầu năm 2025, Việt Nam đã chuyển trọng tâm từ xử phạt hành chính sang hình sự hóa. Ngoài hai đại án Fmovies và hàng giả TikTok Shop, có thể kể đến vụ triệt phá đường dây in sách lậu bán qua Tiki tháng 5/2025 với 12 bị can bị khởi tố, hay việc Hải quan TP.HCM tiêu hủy tại chỗ 15.000 sản phẩm giả mạo nhãn hiệu trong tháng.

Đáng chú ý, trong cao điểm triển khai Công điện số 38/CĐ-TTg trong tháng 5/2026, Việt Nam cũng đã ghi nhận nhiều con số ấn tượng trong xử lý vi phạm liên quan tới lĩnh vực sở hữu trí tuệ.

Cụ thể, ông Trần Lê Hồng, Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ cho biết, ngay sau khi Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành Quyết định số 2309/QĐ-BKHCN và Cục Sở hữu trí tuệ ban hành Quyết định số 185/QĐ-SHTT ngày 6/5/2026 để triển khai Công điện số 38/CĐ-TTg, công tác phối hợp đấu tranh, ngăn chặn và xử lý vi phạm đã ghi nhận nhiều kết quả tích cực.

Cụ thể, tính đến ngày 27/5/2026, các bộ, ngành và địa phương trên cả nước đã phát hiện, xử lý 1.438 vụ việc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Trong đó có 1.146 vụ xử lý hành chính và 28 vụ bị khởi tố hình sự. Tổng số tiền xử phạt vi phạm hành chính đạt hơn 12,6 tỷ đồng; trị giá hàng hóa vi phạm bị phát hiện khoảng 35,7 tỷ đồng. Đặc biệt, lực lượng chức năng đã phát hiện 28 vụ việc nghiêm trọng, phức tạp và điển hình.

Theo ông Trần Lê Hồng, chỉ sau 3 tuần triển khai đợt cao điểm, số vụ xử lý vi phạm hành chính đã tăng gấp khoảng 3 lần mức trung bình của một tháng trong năm 2025. Số vụ án hình sự bị khởi tố đã tương đương khoảng 60% tổng số vụ án được khởi tố trong cả năm 2025. Riêng lực lượng quản lý thị trường trên cả nước tăng khoảng 210% số vụ xử lý so với tháng 5-2025 và vượt khoảng 158% so với chỉ tiêu đề ra.

Bên cạnh đó, về lập pháp, nhiều dự thảo luật liên quan đến vấn đề sở hữu trí tuệ đang được lấy ý kiến theo hướng tăng khung hình phạt tù cho tội xâm phạm quyền tác giả và cho phép tiêu hủy hàng giả ngay tại cửa khẩu. Tuy nhiên, khoảng cách giữa “đã làm” và “đủ để thuyết phục USTR” vẫn là ẩn số. Kinh nghiệm vụ điều tra tiền tệ năm 2020 cho thấy Washington chỉ dừng tay khi Việt Nam đưa ra được lộ trình hành động có thời hạn, có KPI, và có cơ chế giám sát độc lập.

Bài 2 sẽ phân tích nếu kịch bản thuế trả đũa xảy ra, ngành nào sẽ chịu thiệt hại nặng nhất, và vì sao tác động của 301 không dừng ở thuế quan mà còn lan sang FDI, mục tiêu kinh tế thị trường, cùng vị thế của Việt Nam trong các FTA thế hệ mới.

Hội thảo “Bảo hộ sở hữu trí tuệ trong bối cảnh hội nhập quốc tế” do Tạp chí Sở hữu trí tuệ và Sáng tạo chủ trì tổ chức vào ngày 5/6 tại Trường Đại học Hoa Sen (số 8 Nguyễn Văn Tráng, phường Bến Thành, TP.HCM), có sự phối hợp của VPĐD Cục Sở hữu trí tuệ tại TP.HCM, Hội Sở hữu trí tuệ TP.HCM, Khoa Luật - Trường Đại học Hoa Sen, TAT Law Firm; cùng các đơn vị đồng hành: Công ty Cổ phần Nhựa Bình Minh, Tập đoàn Hoa Sen, Công ty Cổ phần sữa Việt Nam (Vinamilk), Công ty Cổ phần Dịch vụ Quản lý CTM, nhãn hàng Trà Thảo Mộc Cát Tường... và các chuyên gia, luật sư hàng đầu trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ.

Chương trình sẽ phân tích những tác động từ các động thái mới của Mỹ, đánh giá việc triển khai Công điện số 38/CĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, đồng thời đưa ra các khuyến nghị giúp doanh nghiệp chủ động rà soát, bảo vệ và khai thác hiệu quả các tài sản trí tuệ của mình.