Việt Nam có cơ sở để đề nghị Mỹ dừng điều tra theo Mục 301

Ngày 23/7, tại Manila, bên lề Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN lần thứ 59, Bộ trưởng Ngoại giao Lê Hoài Trung đã gặp Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio và đề nghị một việc rất cụ thể: hai bên sớm kết thúc điều tra theo Mục 301 với kết luận trên cơ sở ghi nhận đầy đủ những nỗ lực của Việt Nam, phù hợp với tinh thần Mỹ ủng hộ một Việt Nam mạnh, độc lập, tự cường và thịnh vượng.

Đề nghị này được đưa ra đúng ngày USTR công bố quyết định cuối cùng áp thuế bổ sung 10% và 12,5% với hàng hóa từ 60 nền kinh tế vì lao động cưỡng bức, và chỉ một ngày sau khi Chính phủ ban hành Nghị định 292 cấm nhập khẩu hàng hóa liên quan đến lao động cưỡng bức.

Đó không phải là sự trùng hợp, mà là thời điểm chín muồi để đặt lại câu hỏi: liệu còn cơ sở để tiếp tục duy trì ba cuộc điều tra 301 với Việt Nam hay không?

Câu trả lời là có cơ sở để đề xuất dừng, vì những yêu cầu cụ thể mà Mỹ nêu trong cả ba cuộc điều tra, Việt Nam đã có động thái đáp ứng bằng văn bản pháp lý, bằng thực thi và bằng hợp tác thực địa.

Thứ nhất, với cáo buộc về lao động cưỡng bức, yêu cầu của Mỹ là phải có lệnh cấm nhập khẩu.

Ngày 2/6, USTR kết luận Việt Nam thuộc nhóm không ban hành và không thực thi hiệu quả lệnh cấm, nên đề xuất 12,5%. Ngày 22/7, Nghị định 292/2026/NĐ-CP đã bổ sung vào Phụ lục I danh mục hàng hóa cấm nhập khẩu toàn bộ hàng hóa được khai thác, sản xuất một phần bởi hành vi cưỡng bức lao động, phù hợp với điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

Đây là điều kiện mà USTR dùng để hạ Ấn Độ từ 12,5% xuống 10%. Chính quan chức Mỹ nói ngày 23/7 rằng các nền kinh tế có tiến bộ có thể được giảm thuế. Việt Nam nay đã có lệnh cấm, giống nhóm 17 nền kinh tế được hưởng 10%. Về mặt pháp lý, lý do để duy trì mức 12,5% đã không còn.

Thứ hai, với cáo buộc về chuyển tải và dư thừa công suất, yêu cầu của Mỹ là phải chứng minh giá trị gia tăng thực sự tại Việt Nam.

Bloomberg ngày 27/7 đưa tin quan chức Hải quan Mỹ CBP đã kiểm tra đột xuất tại một số nhà máy có liên quan đến Trung Quốc ở Việt Nam, kiểm tra hồ sơ, nguồn gốc nguyên liệu, quy trình sản xuất để đánh giá giá trị gia tăng.

Reuters ngày 28/7 dẫn lại và nói rõ điểm quan trọng: Bloomberg cho biết chưa có bằng chứng đáng kể về việc hàng Trung Quốc bị chuyển tải bất hợp pháp qua Việt Nam sang Mỹ. Reuters không thể xác minh độc lập, và CBP không bình luận, nhưng thông tin này rất quan trọng.

Nó cho thấy sau nhiều tháng bị nghi ngờ là cửa sau của hàng Trung Quốc, kiểm tra thực địa của Mỹ chưa phát hiện vi phạm hệ thống. Đây là bằng chứng thực địa để đề xuất Mỹ kết thúc phần điều tra về dư thừa công suất và trung chuyển, thay vì áp thêm thuế phạt 40% như từng đe dọa.

Thứ ba, với cáo buộc về sở hữu trí tuệ, yêu cầu của Mỹ là phải thực thi và hợp tác.

Đây là cuộc điều tra thứ ba, khởi xướng ngày 29/5 sau khi Việt Nam bị xếp Priority Foreign Country. Mỹ yêu cầu xử lý bản quyền trực tuyến, hàng giả, phần mềm không phép.

Việt Nam đã đáp ứng bằng hai hành động cụ thể trong tháng 7. Về văn bản, Nghị định 248/2026/NĐ-CP yêu cầu sàn thương mại điện tử gỡ hàng giả trong 24 giờ kể từ khi nhận yêu cầu, hiệu lực từ 1/8, nếu không sẽ liên đới bồi thường. Đây là cơ chế nhanh hơn cả DMCA của Mỹ.

Về thực thi, vụ việc ngày 24/7 tại TP.HCM là ví dụ điển hình. Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước phối hợp công an kiểm tra Công ty MP, phát hiện gần 50.000 đôi giày mang nhãn Nike và Air Jordan có dấu hiệu giả mạo.

Nguồn tin ban đầu đến từ Cơ quan Điều tra An ninh Nội địa Mỹ HSI. Doanh nghiệp khai gia công cho đối tác nước ngoài và đã xuất 11 container sang Mỹ, nhưng Nike khẳng định không cấp phép. Vụ việc cho thấy Mỹ đang chủ động cung cấp thông tin và Việt Nam xử lý ngay, đúng tinh thần hợp tác mà USTR yêu cầu.

Ba yêu cầu, ba động thái đáp ứng, đều diễn ra trong cùng một tuần từ 22 đến 28/7. Lệnh cấm nhập khẩu hàng lao động cưỡng bức đáp ứng yêu cầu của cuộc điều tra lao động cưỡng bức. Kiểm tra thực địa không phát hiện chuyển tải đáp ứng yêu cầu của cuộc điều tra dư thừa công suất. Vụ Nike và Nghị định 248 đáp ứng yêu cầu của cuộc điều tra sở hữu trí tuệ.

Vì vậy đề nghị của Bộ trưởng Lê Hoài Trung tại Manila là có cơ sở thực tiễn. Việt Nam không xin miễn trừ vì lý do chính trị, mà đề nghị kết thúc điều tra trên cơ sở ghi nhận đầy đủ nỗ lực, như cách Mỹ đã làm với Ấn Độ khi hạ từ 12,5% xuống 10% sau khi có quy định mới.

Điều còn lại là phải biến những nỗ lực này thành hồ sơ pháp lý gửi USTR. Nghị định 292 cần thông tư hướng dẫn tiêu chí xác định hàng lao động cưỡng bức dựa trên Công ước ILO 29 và 105. Vụ kiểm tra của CBP cần được Bộ Công Thương mời thành đoàn kiểm tra chung, công khai kết quả không phát hiện chuyển tải hệ thống. Vụ Nike cần được xét xử công khai để làm án lệ.

Nếu làm được, Việt Nam có thể đề xuất lộ trình: hạ ngay từ 12,5% xuống 10% như nhóm có lệnh cấm, sau đó tiến tới 0% khi chứng minh thực thi hiệu quả, và song song đề nghị kết thúc điều tra 301 về sở hữu trí tuệ vì đã có cơ chế 24 giờ.

Từ ngày 24/7, hàng rào thuế quan mới của Mỹ đã dựng lên. Nhưng luật 301 cũng quy định Tổng thống và USTR có quyền điều chỉnh nếu đối tác thay đổi chính sách. Cửa để gỡ 12,5% vẫn mở, và chìa khóa đang ở trong tay Việt Nam.