Thế giới dịch chuyển sang quỹ đạo năng lượng mới

Nhiều nước chịu ảnh hưởng nặng nề từ cuộc chiến cho rằng cần đẩy nhanh chuyển dịch sang năng lượng tái tạo để tránh các cú sốc trong tương lai liên quan đến gián đoạn dầu mỏ. Ngược lại, một số nước vẫn tin tưởng vào nhiên liệu hóa thạch, trong đó có Mỹ - nơi Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent ca ngợi sản lượng dầu khí đang tăng và kêu gọi giảm bớt các chính sách khí hậu.

Các cuộc tấn công của Mỹ và Israel vào Iran cùng với việc nguồn cung dầu từ Trung Đông bị bóp nghẹt “sẽ vẽ lại bản đồ năng lượng toàn cầu”, Giám đốc Cơ quan Năng lượng Quốc tế Fatih Birol phát biểu. Ông đồng thời cảnh báo: “Chúng ta sẽ không quay lại trạng thái trước đây”.

Câu hỏi “tiếp theo sẽ ra sao” đã trở thành chủ đề chính tại các cuộc họp mùa xuân của Quỹ Tiền tệ Quốc tế và Ngân hàng Thế giới ở Washington. Quan chức Mỹ và nhiều nước khác đều nói đến việc đa dạng hóa nguồn năng lượng như một hệ quả tất yếu sau khi Iran đóng cửa eo biển Hormuz - tuyến đường vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu và 1/3 phân bón toàn cầu.

Với một số nước, điều đó đồng nghĩa chuyển hướng vận tải khỏi vịnh Ba Tư. Với những nước khác, là tìm nguồn dầu khí ngoài Trung Đông, khai thác than trong nước, hoặc khởi động lại các nhà máy điện hạt nhân đã dừng hoạt động. Trong nhiều trường hợp, điều đó cũng có nghĩa mở rộng năng lượng tái tạo để giảm phụ thuộc vào các quốc gia khác trong một thế giới ngày càng phân mảnh và biến động.

Chủ tịch Ngân hàng Phát triển châu Á Masato Kanda nhận định: “Lịch sử cho thấy những cuộc khủng hoảng quy mô như thế này cũng là chất xúc tác”.

Diễn biến này xảy ra trong bối cảnh triển vọng kinh tế ảm đạm. Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) dự báo tăng trưởng chậm lại và lạm phát cao hơn, ngay cả khi xung đột kết thúc tương đối sớm - điều vẫn còn rất bất định.

Ảnh hưởng sẽ không đồng đều, trong đó các quốc gia thu nhập thấp, phụ thuộc nhập khẩu sẽ chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Trong kịch bản xấu, nếu gián đoạn nguồn cung năng lượng kéo dài sang năm sau, tăng trưởng toàn cầu có thể chỉ còn 2%, theo IMF.

Thông điệp này vang lên xuyên suốt các cuộc họp tuần này. Việc bản đồ năng lượng thế giới được vẽ lại sẽ có ảnh hưởng sâu rộng đến cung - cầu cũng như cách huy động vốn cho hạ tầng mới, cả trong lĩnh vực nhiên liệu hóa thạch lẫn năng lượng sạch.

Các cuộc họp diễn ra khi ảnh hưởng kinh tế của xung đột bắt đầu ảnh hưởng trực tiếp đến người dân trên toàn cầu, buộc nhiều quốc gia phải chuẩn bị cho các kịch bản xấu nhất. Dù nền kinh tế thế giới hiện ít phụ thuộc vào dầu hơn so với khủng hoảng thập niên 1970, Cơ quan Năng lượng Quốc tế cho biết quy mô cú sốc lần này lớn hơn nhiều.

Chuyên gia kinh tế trưởng của IEA, Tim Gould, nhận định: “Theo logic, điều này sẽ thúc đẩy đa dạng hóa khỏi những loại nhiên liệu đang thiếu hụt”.

Tuy nhiên, đa dạng hóa có nhiều hình thức khác nhau, và ông đặt câu hỏi về mức độ sẵn sàng của thị trường toàn cầu đối với nguồn cung LNG mới quy mô lớn từ Mỹ.

Ông nói: “Liệu khí đốt có bị ảnh hưởng về độ uy tín không? Các nước nhập khẩu có còn tin đây là nguồn nhiên liệu đáng tin cậy và có giá hợp lý không? Đây sẽ là câu hỏi đáng chú ý trong vài năm tới”.

Các quốc gia phụ thuộc nhập khẩu như Pakistan và Thái Lan đã tận dụng thời điểm này để nhấn mạnh mong muốn đẩy nhanh chuyển dịch sang năng lượng tái tạo. Làn sóng điện mặt trời mái nhà tại Pakistan - một phần được thúc đẩy bởi đợt tăng giá khí tự nhiên năm 2022 - đã giúp nước này giảm bớt ảnh hưởng từ cú sốc nguồn cung hiện nay.

Bộ trưởng Tài chính Pakistan, Muhammad Aurangzeb, phát biểu tại một hội thảo của IMF tuần này: “Chúng tôi đã đi đúng hướng. Nhưng rõ ràng cần phải tăng tốc hơn nữa”.

Bộ trưởng Tài chính Thái Lan, Ekniti Nitithanprapas, cũng đồng tình, khi chỉ ra chi phí nhập khẩu dầu và khí đốt đang tăng cao. Ông nói: “Giá tăng buộc bạn phải thay đổi. Đó là lý do chúng tôi đưa ra các ưu đãi thuế để người dân lắp điện mặt trời trên mái nhà”.

Ông cũng đề cập đến việc tận dụng đầu tư để phát triển hạ tầng như lưới điện thông minh và hệ thống lưu trữ năng lượng. Ngân hàng Phát triển châu Á đang hỗ trợ thông qua chương trình 10 tỷ USD nhằm thúc đẩy kết nối năng lượng khu vực Đông Nam Á.

Chủ tịch ADB Masato Kanda cũng kêu gọi theo đuổi điện hạt nhân và các giải pháp thay thế khác. Ông thừa nhận rằng dù nhiều nước châu Á phải quay lại sử dụng than để ứng phó thiếu hụt khí đốt, nhưng ông không cho rằng nhiên liệu này có tương lai lâu dài.

Các lời kêu gọi đa dạng hóa nguồn cung cũng nhận được sự ủng hộ từ Ngân hàng Thế giới và IMF, khi hai tổ chức này khuyến nghị các quốc gia ưu tiên khai thác nguồn lực trong nước thay vì phải chi trả ngày càng nhiều cho dầu nhập khẩu tính bằng USD.

Chuyên gia kinh tế trưởng IMF Pierre-Olivier Gourinchas nhận định: “Điều đó thường có nghĩa là năng lượng tái tạo, nên nhiều khả năng sẽ có một làn sóng thúc đẩy mạnh theo hướng này”. Đối với các nước khai thác dầu ở Trung Đông, quá trình chuyển dịch dường như chưa thể diễn ra sớm, ngay cả khi họ phải sửa chữa cơ sở hạ tầng bị hư hại hoặc khôi phục khai thác sau thời gian dài gián đoạn.

Bộ trưởng Tài chính Qatar, Ali bin Ahmed Al Kuwari, cho biết: “Nhiều năm qua người ta muốn rời bỏ dầu khí nhưng không làm được. Sẽ mất rất lâu. Ở thời điểm này, thật sự rất khó để thay thế các nguồn năng lượng đó”.

Nhu cầu lâu dài đối với nhiên liệu hóa thạch cũng là điều Tổng thống Donald Trump đang đặt cược, khi chính quyền của ông định vị Mỹ là nguồn cung đáng tin cậy về dầu, khí và than trong bối cảnh xung đột. Hiện tại, xuất khẩu dầu thô của Mỹ đang tăng khi các quốc gia tìm nguồn thay thế, nhưng điều này cũng kéo theo hệ quả như giá xăng tăng.

Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent ca ngợi chiến lược năng lượng “tất cả các nguồn” của Ngân hàng Thế giới và nhấn mạnh vai trò của đổi mới công nghệ. Ông nói: “Ở Mỹ, chúng tôi từng đối mặt nguy cơ cạn dầu và các sản phẩm từ dầu. Sau đó công nghệ khoan thủy lực ra đời. Và giờ Mỹ có trữ lượng lớn hơn cả Ả Rập Xê-út và Venezuela”. Ông kêu gọi Ngân hàng Thế giới từ bỏ mục tiêu tài chính khí hậu - quy định dành 45% vốn cho các dự án mang lại lợi ích khí hậu - vốn sẽ hết hạn vào tháng 6. Ông cũng bày tỏ nghi ngờ về vai trò của nhiên liệu hóa thạch đối với hiện tượng nhiệt độ tăng.

Công ty phân tích năng lượng Wood Mackenzie dự báo khí đá phiến sẽ quay trở lại, khi các quốc gia như Mexico và Australia ưu tiên an ninh năng lượng. Dù mỗi nước có cách tiếp cận khác nhau, thông điệp chung trong tuần này là không quốc gia nào miễn nhiễm trước ảnh hưởng của cuộc chiến.

Bộ trưởng Tài chính Nigeria Adebayo Olawale Edun, đồng thời là Chủ tịch nhóm G24, cho biết: “Các nước xuất khẩu dầu có thể hưởng lợi từ giá cao, nhưng không phải chỉ có một chiều. Giá khí, phân bón và lương thực… Cả hai phía đều bị ảnh hưởng bởi khủng hoảng này”.

Chưa kể đến vấn đề biến đổi khí hậu. Cựu Ngoại trưởng Mỹ John Kerry từ lâu đã cho rằng cần năng lượng sạch hơn để đối phó với nhiệt độ tăng. Ông cho rằng cuộc chiến lần này có thể thúc đẩy xu hướng đó. Ông nói tại một sự kiện: “Những thay đổi lớn nhất về năng lượng thường xảy ra khi có những cú gián đoạn lớn nhất”.

Ông dẫn chứng việc Pháp phát triển điện hạt nhân sau lệnh cấm vận dầu mỏ Ả Rập năm 1973 và các biện pháp năng lượng sạch của Liên minh châu Âu sau khi Nga tấn công Ukraine. “Bạn thực sự phải kiểm soát nguồn năng lượng của mình”, ông Kerry nói. “Tôi tin rằng đây chính là một thời điểm chuyển đổi như vậy”.