Tiểu thương đồng loạt đóng quầy vì hiệu ứng "sợ sai"

Lý do không chỉ vì sức mua yếu, mà vì một chiến dịch truy quét hàng giả, hàng nhái, hàng không hóa đơn và siết chặt thu thuế bằng hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền.

Đây là bước đi đúng hướng - bởi không ai có thể phủ nhận rằng buôn lậu, gian lận thương mại, trốn thuế đã và đang bào mòn niềm tin thị trường, bóp nghẹt cạnh tranh lành mạnh. Song, cách làm liệu có đang đặt gánh nặng cải cách lên vai một bộ phận vốn yếu thế, ít được tiếp cận thông tin và không có đủ nguồn lực để chuyển mình?

Tiểu thương lúng túng trong việc chuyển đổi, thích nghi

Hàng loạt sạp hàng tại chợ Tân Bình, An Đông (TPHCM), thậm chí cả những đầu mối miền Bắc như Ninh Hiệp, chợ Rồng... đóng cửa vì không biết xuất hóa đơn điện tử ra sao, không có đầu vào hợp lệ, không rõ làm sao để tuân thủ đúng. 

"Không phản đối chính sách, chỉ là không biết làm sao cho đúng" - lời chia sẻ giản dị ấy đủ để phác họa toàn cảnh: người dân không chống lại cải cách nhưng đang lúng túng trong việc chuyển đổi, thích nghi.

Nghịch lý là ở chỗ: phần lớn hàng hóa bán tại chợ lấy từ các xưởng may gia công nhỏ, không hóa đơn, không mã số thuế, không máy móc. Khi đầu vào không hợp lệ, đầu ra làm sao hợp thức? Các phần mềm hóa đơn điện tử chỉ phục vụ những ai đã có nền tảng, còn các sạp buôn bán ký sổ tay thì "đứng hình".

Bên cạnh đó, với những tiểu thương lớn tuổi, quen cách buôn bán truyền thống, việc bắt kịp công nghệ - như tạo hóa đơn từ máy tính tiền, kết nối cơ quan thuế - là một thử thách thật sự. Một số phần mềm hỗ trợ cũng chưa thân thiện với người dùng, chưa kể chi phí mua thiết bị, đào tạo, cập nhật… trở thành gánh nặng trong bối cảnh sức mua yếu, thị trường tiêu dùng suy giảm.

Chống hàng giả, hàng nhái, trốn thuế là đúng. Nhưng nếu triển khai khi chưa có sự hướng dẫn cũng như cơ chế hỗ trợ người dân chuyển đổi thì rất có thể sẽ tạo hiệu ứng "sợ sai hơn làm sai". Thực tế cho thấy đúng như vậy: nhiều người chọn cách "đóng cửa ngóng tình hình" thay vì liều mình mở hàng giữa những rủi ro kiểm tra, xử phạt.

Chợ truyền thống có thực sự lỗi thời?

Khi các sàn thương mại điện tử lên ngôi, TikTok Shop, Shopee, Lazada... phủ sóng thì chợ truyền thống không chỉ tụt hậu về công nghệ mà còn vì không có công cụ để cạnh tranh: không hóa đơn, không vận đơn, không khuyến mãi, không quảng bá. 

Tuy nhiên, khác với sàn thương mại, chợ truyền thống là nơi tạo sinh kế cho hàng triệu người - từ người buôn sỉ đến bán lẻ, từ người nhập hàng đến người giao hàng.

Chính vì vậy, việc "dọn sạch" chợ không thể giống như đóng cửa một app. Đó là tái cấu trúc lại cả một nền văn hóa kinh doanh và điều này cần một lộ trình, đi kèm chính sách hỗ trợ cụ thể: từ đào tạo kỹ năng số, cho đến tạo ra hệ thống hóa đơn đơn giản, dễ dùng, phù hợp với đặc thù kinh doanh nhỏ lẻ. 

Chính sách quản lý cũng cần đủ tinh tế để phân biệt giữa tiểu thương truyền thống và đầu nậu buôn lậu, giữa người bán nhỏ với kẻ trốn thuế chuyên nghiệp để không dẫn đến hậu quả là những gian hàng đóng cửa, mai một của cả một ngành phân phối truyền thống - thứ từng là "xương sống" của kinh tế đô thị.

Rất cần sự điều chỉnh chính sách kịp thời nếu không muốn một lúc nào đó chúng ta giật mình nhìn lại: chợ không còn là chốn mưu sinh mà chỉ còn là ký ức.