Tìm lời giải bền vững cho thị trường xăng dầu

Không phải câu chuyện riêng của Việt Nam

Theo PGS.TS Ngô Trí Long - Chuyên gia kinh tế, cần đặt thị trường xăng dầu Việt Nam trong bối cảnh chung của thế giới. Những năm gần đây, thị trường năng lượng toàn cầu liên tục biến động mạnh bởi nhiều yếu tố như xung đột địa chính trị, gián đoạn chuỗi cung ứng, chính sách cắt giảm sản lượng của các nước xuất khẩu, cùng với quá trình chuyển dịch năng lượng diễn ra không đồng đều giữa các khu vực.

Giá dầu vì vậy biến động khó lường, có thời điểm tăng mạnh trong thời gian ngắn, kéo theo áp lực lớn lên toàn bộ chuỗi cung ứng. Trong bối cảnh đó, việc xuất hiện những thời điểm gián đoạn nguồn cung tại một số khu vực không phải là hiện tượng hiếm gặp, ngay cả ở các nền kinh tế phát triển với hệ thống dự trữ và phân phối hiện đại.

“Không thể nhìn vào hiện tượng gián đoạn để kết luận thị trường thiếu nguồn cung. Đây là hệ quả của biến động cung - cầu và giá cả trên phạm vi toàn cầu”, PGS.TS Ngô Trí Long nhận định.

Với Việt Nam - nền kinh tế có độ mở lớn, vừa sản xuất trong nước vừa phụ thuộc vào nhập khẩu - những tác động từ thị trường thế giới càng thể hiện rõ. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với việc nguồn cung trong nước rơi vào tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng. Thực tế cho thấy, nguồn cung xăng dầu của Việt Nam hiện được duy trì từ hai kênh chính là sản xuất trong nước và nhập khẩu.

Ở trong nước, hai nhà máy lọc dầu vẫn vận hành ổn định, thậm chí Nhà máy Lọc dầu Dung Quất có thời điểm tăng công suất để đáp ứng nhu cầu thị trường. Đây là những trụ cột quan trọng, cung cấp phần lớn sản lượng xăng dầu cho thị trường nội địa, góp phần giảm phụ thuộc vào nguồn nhập khẩu.

Song song đó, các doanh nghiệp đầu mối như Tập đoàn Xăng dầu Việt Nam (Petrolimex), Tổng công ty Xăng dầu Quân đội (Mipecorp) hay Tổng công ty Dầu Việt Nam (PVOIL) - đơn vị thành viên của Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam) - vẫn tích cực nhập khẩu xăng dầu, dù phải đối mặt với chi phí cao hơn khi giá thế giới biến động. Việc duy trì nhập khẩu trong bối cảnh khó khăn cho thấy nguồn hàng về tổng thể không bị thiếu.

Tuy nhiên, điều người dân cảm nhận lại là sự khan hiếm tại một số thời điểm, địa bàn. Nghịch lý này xuất phát từ đặc thù của chuỗi cung ứng xăng dầu. Xăng dầu không chỉ là câu chuyện “có hàng hay không”, mà còn là quá trình vận chuyển, phân phối từ nhà máy hoặc cảng nhập khẩu đến hệ thống bán lẻ. Chỉ cần một “mắt xích” trong chuỗi gặp khó, toàn bộ dòng chảy hàng hóa có thể bị ảnh hưởng.

Trong thời gian qua, khi giá xăng dầu thế giới tăng nhanh, doanh nghiệp phải nhập khẩu với chi phí cao, trong khi giá bán trong nước được điều chỉnh theo chu kỳ nên có độ trễ nhất định. Khoảng chênh lệch này khiến nhiều đơn vị rơi vào tình thế kinh doanh kém hiệu quả, thậm chí thua lỗ.

Để hạn chế rủi ro, một số cửa hàng bán lẻ buộc phải thu hẹp hoạt động hoặc bán cầm chừng, từ đó tạo ra cảm giác thiếu hụt trên thị trường. Nói cách khác, vấn đề không nằm ở tổng nguồn cung, mà ở việc dòng chảy hàng hóa chưa thực sự thông suốt.

Doanh nghiệp “gánh” áp lực giữ thị trường

Trong bối cảnh đó, vai trò của các doanh nghiệp năng lượng lớn trở nên đặc biệt quan trọng. Những tập đoàn như Petrovietnam, Petrolimex hay các doanh nghiệp đầu mối đã góp phần duy trì sự ổn định của thị trường thông qua việc bảo đảm nguồn cung ở cả khâu sản xuất lẫn nhập khẩu.

Là tập đoàn công nghiệp - năng lượng tích hợp, Petrovietnam tham gia gần như toàn bộ chuỗi giá trị từ thăm dò, khai thác, chế biến đến phân phối. Lợi thế này giúp doanh nghiệp có khả năng chủ động điều tiết nguồn cung, nhất là trong những giai đoạn thị trường biến động.

Không chỉ dừng lại ở xăng dầu, Petrovietnam còn tham gia lĩnh vực khí và điện, đóng góp vào việc bảo đảm an ninh năng lượng tổng thể cho nền kinh tế. Vai trò của những doanh nghiệp có chuỗi giá trị hoàn chỉnh vì vậy càng trở nên rõ nét khi thị trường đối mặt với biến động.

Ở khâu nhập khẩu, nhiều doanh nghiệp đầu mối vẫn chấp nhận chi phí cao, lợi nhuận bị thu hẹp để duy trì nguồn hàng. Trong khi đó, phần lớn hệ thống bán lẻ vẫn hoạt động bình thường, hạn chế tối đa tình trạng gián đoạn diện rộng.

Điều này cho thấy thị trường xăng dầu không chỉ được “giữ nhịp” bởi chính sách điều hành, mà còn nhờ sự chia sẻ và nỗ lực của cộng đồng doanh nghiệp. Tuy nhiên, việc doanh nghiệp phải “gồng mình” trong thời gian dài không phải là giải pháp bền vững. Nếu không có cơ chế phù hợp, áp lực tích tụ có thể ảnh hưởng đến khả năng duy trì nguồn cung trong tương lai.

Điều hành trong thế cân bằng nhiều mục tiêu

Trước những biến động của thị trường năng lượng thế giới, vai trò điều hành của Nhà nước được thể hiện rõ qua việc triển khai nhiều giải pháp nhằm ổn định thị trường.

Thời gian qua, Chính phủ và các bộ, ngành đã triển khai nhiều giải pháp nhằm ổn định thị trường xăng dầu. Từ việc linh hoạt điều chỉnh giá xăng dầu theo diễn biến thị trường, đồng thời chỉ đạo tăng nguồn cung, yêu cầu các nhà máy lọc dầu nâng công suất và tạo điều kiện cho doanh nghiệp chủ động nhập khẩu. Những công cụ này góp phần hạn chế tác động của biến động giá thế giới đến trong nước, qua đó hỗ trợ kiểm soát lạm phát và ổn định kinh tế vĩ mô.

Theo chuyên gia năng lượng Hà Đăng Sơn, điều hành xăng dầu là một bài toán phức tạp khi Nhà nước phải đồng thời theo đuổi nhiều mục tiêu: bảo đảm nguồn cung, ổn định giá cả, kiểm soát lạm phát và bảo vệ người tiêu dùng. Trong bối cảnh thị trường thế giới biến động nhanh, chính sách đôi khi khó tránh khỏi độ trễ nhất định.

Cũng theo ông Hà Đăng Sơn, trong ngắn hạn, việc tiếp tục điều hành linh hoạt, bám sát diễn biến thị trường thế giới vẫn là yếu tố then chốt để giữ ổn định. Tuy nhiên, về dài hạn, yêu cầu đặt ra là phải hoàn thiện cơ chế để giảm thiểu các “điểm nghẽn” trong chuỗi cung ứng.

Điều này bao gồm việc rà soát toàn bộ hệ thống từ nhập khẩu, sản xuất đến phân phối; hoàn thiện cơ chế giá theo hướng phản ánh sát hơn tín hiệu thị trường; đồng thời nâng cao năng lực dự trữ để tăng khả năng ứng phó với các cú sốc từ bên ngoài.

Bên cạnh đó, cần tạo điều kiện để các doanh nghiệp trụ cột phát huy vai trò trong bảo đảm an ninh năng lượng, đúng với định hướng chủ trương lớn của Đảng, Nhà nước. Khi cơ chế vận hành được hoàn thiện và thị trường vận hành minh bạch, thông suốt hơn, những hiện tượng gián đoạn sẽ dần được hạn chế.

Nhìn tổng thể, thị trường xăng dầu Việt Nam hiện không thiếu nguồn cung, nhưng vẫn tồn tại những “nút thắt” trong quá trình vận hành. Việc tháo gỡ các điểm nghẽn này chính là chìa khóa để bảo đảm thị trường hoạt động ổn định, bền vững trong bối cảnh biến động ngày càng khó lường của thị trường năng lượng toàn cầu.