Việt Nam xuất siêu kỷ lục: Không chủ quan...

Trong 11 tháng năm 2020, cán cân thương mại hàng hóa của Việt Nam ước tính xuất siêu kỷ lục 20,1 tỷ USD (cùng kỳ năm trước xuất siêu 10,8 tỷ USD), trong đó khu vực trong nước nhập siêu 12,4 tỷ USD; khu vực đầu tư nước ngoài (kể cả dầu thô) xuất siêu 32,5 tỷ USD.

Trong kim ngạch xuất khẩu, khu vực kinh tế trong nước đạt 73 tỷ USD, tăng 1,6%, chiếm 28,7% tổng kim ngạch xuất khẩu; khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (kể cả dầu thô) đạt 181,6 tỷ USD, tăng 6,9%, chiếm 71,3%.

Nhóm hàng công nghiệp nhẹ và tiểu thủ công nghiệp ước tính đạt 90,2 tỷ USD, tăng 1,5%. Nhóm hàng nông, lâm sản đạt 18,7 tỷ USD, giảm 0,1%. Nhóm hàng thủy sản đạt 7,7 tỷ USD, giảm 0,9%.

Về thị trường xuất khẩu hàng hóa, Hoa Kỳ là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam trong 11 tháng với kim ngạch đạt 69,9 tỷ USD, tăng 25,7% so với cùng kỳ năm trước. Tiếp đến là Trung Quốc, EU, ASEAN, Hàn Quốc, Nhật Bản.

Trong kim ngạch nhập khẩu, khu vực kinh tế trong nước đạt 85,43 tỷ USD, giảm 9,6%; khu vực có vốn đầu tư nước ngoài đạt 149,07 tỷ USD, tăng 9,2%.

Trong 11 tháng năm 2020 có 34 mặt hàng đạt kim ngạch nhập khẩu trên 1 tỷ USD, chiếm 89,4% tổng kim ngạch nhập khẩu (có 4 mặt hàng đạt kim ngạch trên 10 tỷ USD, chiếm 49,3%).

Về cơ cấu hàng hóa nhập khẩu 11 tháng năm 2020, nhóm hàng tư liệu sản xuất ước tính đạt 218,8 tỷ USD, tăng 1,6% so với cùng kỳ năm trước và chiếm 93,3% tổng kim ngạch nhập khẩu; nhóm hàng tiêu dùng ước tính đạt 15,7 tỷ USD, tăng 0,5% và chiếm 6,7%.  

Trung Quốc vẫn tiếp tục là thị trường nhập khẩu lớn nhất của Việt Nam với kim ngạch ước tính đạt 73,9 tỷ USD, tăng 7,9% so với cùng kỳ năm trước. Tiếp theo là Hàn Quốc, thị trường ASEAN; Nhật Bản; EU; Hoa Kỳ.

Bất chấp Covid-19, Việt Nam vẫn xuất siêu hơn 20 tỷ USD nhưng thành tích ấy thuộc về doanh nghiệp FDI

Doanh nghiệp nội luôn nhập siêu

"Không nên chủ quan với thành tích xuất siêu kỷ lục này", PGS.TS Nguyễn Văn Nam, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Thương mại (Bộ Công thương) nói như vậy với Đất Việt khi trao đổi về số liệu Tổng cục Thống kê vừa công bố.

Theo vị chuyên gia, từ năm 2011 trở về trước Việt Nam luôn nhập siêu, nhưng từ năm 2012 luôn có thặng dư. Năm 2019 chúng ta xuất siêu gần 11 tỷ USD và 11 tháng năm nay xuất siêu kỷ lục bất chấp dịch bệnh Covid-19.

Bởi vậy, đánh giá tổng thể, PGS.TS Nguyễn Văn Nam cho rằng đây là một bước tiến của nền kinh tế Việt Nam nhưng đi sâu vào thì vẫn tồn tại những khiếm khuyết không phải là nhỏ cần phải khắc phục.

Chẳng hạn, Trung Quốc tiếp tục là thị trường nhập siêu lớn nhất của Việt Nam. Việt Nam nhập khẩu rất nhiều thiết bị, phụ tùng, nguyên vật liệu từ Trung Quốc để sản xuất hàng xuất khẩu và tiêu thụ trong nước. Dù mấy năm qua cơ quan quản lý hành động quyết liệt, nhập siêu từ thị trường Trung Quốc có giảm một chút song đến nay vẫn chưa giải quyết được.

Một điểm khác, nhiều năm qua, khu vực trong nước luôn nhập siêu và khu vực FDI luôn xuất siêu, thậm chí như năm 2020 xuất siêu rất lớn, vượt cả các năm trước, đặt ra khả năng Việt Nam không nhập được nguyên liệu về.

Từ trước đến nay, Việt Nam nhập khẩu chủ yếu vẫn là nhập tư liệu sản xuất. Như năm nay, tư liệu sản xuất chiếm hơn 93% cơ cấu hàng nhập khẩu của Việt Nam, thậm chí nhiều mặt hàng gần như là hoàn chỉnh được nhập về, Việt Nam chỉ hoàn thiện khâu cuối cùng như lắp ráp lại rồi xuất khẩu.

"Dịch Covid-19 khiến doanh nghiệp không có đơn hàng nên không nhập khẩu nguyên liệu, hoặc có đơn hàng xuất khẩu nhưng chuỗi cung ứng nguyên vật liệu bị đứt gãy", nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu nên khả năng.

Đối với doanh nghiệp FDI, vị chuyên gia khẳng định, khu vực này cũng bị ảnh hưởng bởi Covid-19 nhưng mức độ đứt gãy không nhiều như doanh nghiệp Việt Nam, họ xuất siêu mạnh là nhờ giữ được đơn hàng, tổ chức được nguồn cung cấp nguyên liệu cho quá trình sản xuất.

"Các doanh nghiệp FDI có mối quan hệ khách hàng tốt, kể cả mối liên hệ kinh tế trong nội bộ tập đoàn với nhau nên trong điều kiện nào họ cũng vẫn xuất được. Họ có thể xuất khẩu cho một doanh nghiệp cùng thuộc tập đoàn, hoàn chỉnh, nâng cao rồi tiếp tục xuất đi.

Còn doanh nghiệp nội của Việt Nam hầu như chưa xây dựng được chuỗi cung ứng như vậy do nhỏ lẻ, phân tán, thiếu liên kết", PGS.TS Nguyễn Văn Nam chỉ rõ.

Lý giải thực tế doanh nghiệp Việt luôn luôn nhập siêu và chủ yếu nhập nguyên liệu của các nước, ông Nam cho biết, doanh nghiệp Việt chủ yếu làm gia công, như dệt may, nếu liên quan đến máy móc thiết bị thì cũng chỉ lắp ráp khâu cuối cùng, nhiều trường hợp chỉ để lấy xuất xứ Việt Nam. Ngay mặt hàng nông sản vốn là thế mạnh của Việt Nam cũng chủ yếu là xuất thô, chưa qua chế biến hay chế biến sâu. Cho nên, nếu vui thì cũng chỉ là vì bán được nhiều, còn giá trị gia tăng không đáng kể,

"Thời gian qua hàng Trung Quốc xuất đi bị nhiều nước đánh thuế cao, trong khi Việt Nam đã tham gia nhiều hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới, thuế rất thấp, do đó nhiều khi doanh nghiệp Trung Quốc vào Việt Nam chỉ để lấy xuất xứ Việt Nam. Doanh nghiệp Việt thì yếu về công nghệ, vốn liếng, thị trường nên chỉ làm gia công, lắp ráp.

Các chuyên gia cũng đánh giá, thời gian qua đầu tư nước ngoài vào Việt Nam, trong đó có Trung Quốc, rất mạnh. Tuy nhiên, quy mô dự án đầu tư của Trung Quốc tại Việt Nam rất nhỏ lẻ, đó chứng tỏ Trung Quốc đầu tư vào Việt Nam để làm trung gian xuất khẩu", vị chuyên gia nói

FDI xuất siêu mạnh, Việt Nam được hưởng bao nhiêu?

Nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Thương mại tái khẳng định, FDI xuất siêu càng nhiều thì phần chi trả sở hữu thuần ra nước ngoài càng lớn, lợi nhuận của khu vực FDI được chuyển về nước họ.

Về bản chất xuất khẩu của FDI là xuất khẩu của nước chủ sở hữu mượn thị trường Việt Nam do có sự ưu đãi đặc biết sang những nước thứ ba khác. Nếu hàng hóa do khu vực đầu tư nước ngoài sản xuất nhưng bán tại Việt Nam thì thực chất là họ xuất khẩu sang Việt Nam và lợi nhuận cao hơn khi họ sản xuất trong nước họ rồi xuất khẩu sang Việt Nam do họ nhận được nhiều ưu đãi và nhân công rẻ. Điều này phần nào được thể hiện qua đóng góp của khu vực FDI trong GDP tuy giá trị xuất khẩu rất lớn nhưng giá trị gia tăng của khu vực này trong GDP thấp.

Đáng lưu ý, doanh nghiệp Việt khó tham gia được chuỗi cung ứng của FDI vì trình độ công nghệ thấp, quản lý kém. Tỷ lệ nguyên liệu doanh nghiệp FDI mua của doanh nghiệp Việt Nam rất thấp, FDI chủ yếu  sử dụng thiết bị, nguyên liệu của doanh nghiệp nước họ và doanh nghiệp các nước khác sản xuất tại Việt Nam.

Từ những phân tích ở trên, PGS.TS Nguyễn Văn Nam nhấn mạnh, chúng ta chỉ nên vui khi thành tích xuất siêu là của người Việt Nam, do doanh nghiệp Việt Nam làm ra. Và để khắc phục những khiếm khuyết của nền kinh tế, cần phải tạo điều kiện cho nền kinh tế nội địa phát triển tốt hơn, cân đối hơn.