Ả Rập Xê-út âm thầm xoay trục khỏi dầu mỏ

Ả Rập Xê-út, từng chỉ được biết đến với năng lực khai thác dầu mỏ vượt trội, nay đang quyết liệt đa dạng hóa và viết lại câu chuyện của chính mình. Các số liệu, chỉ báo và dự báo kinh tế gần đây cho thấy điều đó, gắn chặt với chương trình Tầm nhìn 2030 đầy tham vọng. Dữ liệu mới nhất cho thấy khu vực tư nhân ngoài dầu mỏ của Ả Rập Xê-út tiếp tục mở rộng.

Chỉ số Nhà quản trị mua hàng (PMI) của Ngân hàng Riyad giảm nhẹ xuống 56,3 điểm trong tháng 1, từ mức 57,4 điểm của tháng 12 - mức thấp nhất trong sáu tháng, nhưng vẫn cao hơn nhiều so với ngưỡng 50 điểm, mốc cho thấy hoạt động đang mở rộng.

Hoạt động kinh doanh vẫn được hỗ trợ bởi các dự án mới, nhu cầu trong nước ổn định và tâm lý nhà đầu tư được cải thiện. Đơn hàng mới duy trì ở mức tốt, nhờ điều kiện thị trường nội địa và xuất khẩu tăng sang các nước GCC và châu Á, dù cạnh tranh toàn cầu khiến việc tìm kiếm khách hàng ở nước ngoài trở nên khó khăn hơn.

Các nhà kinh tế cho rằng sự chững lại này không hẳn là suy giảm mà là quá trình “bình thường hóa”. Tín hiệu cốt lõi vẫn là sự bền bỉ: Doanh nghiệp tiếp tục tuyển dụng, đầu tư và triển khai dự án, dù phải thắt chặt kỷ luật chi phí trong bối cảnh giá lương, nhiên liệu và kim loại tăng.

Trọng tâm của sự chuyển đổi này là Tầm nhìn 2030 - chương trình cải cách kinh tế toàn diện của Ả Rập Xê-út nhằm giảm phụ thuộc vào dầu mỏ và mở rộng vai trò của khu vực tư nhân.

Tính đến cuối năm 2025, các hoạt động ngoài dầu mỏ chiếm khoảng 56% trong nền kinh tế 1,3 nghìn tỷ USD của Vương quốc. Du lịch, khai khoáng, năng lượng tái tạo, khai thác tiên tiến, giải trí, công nghệ và logistics đã nổi lên như những lĩnh vực ưu tiên, thu hút cả vốn trong nước lẫn nước ngoài. Các siêu dự án, cải cách pháp lý và niềm tin nhà đầu tư gia tăng đã giúp kéo thêm dòng vốn tư nhân, trong khi các sáng kiến do nhà nước hậu thuẫn tiếp tục giảm rủi ro cho giai đoạn phát triển ban đầu của các ngành mới.

Một sự chuyển dịch lặng lẽ, nhưng có ảnh hưởng toàn cầu

Khác với các chu kỳ dầu mỏ trước đây, sự chuyển đổi hiện nay của Ả Rập Xê-út không xuất phát từ khủng hoảng mà từ chiến lược. Dầu mỏ vẫn giữ vai trò quan trọng và tiếp tục là trụ cột cho ổn định tài khóa, nhưng Vương quốc đang chủ động xây dựng những động cơ tăng trưởng song song.

Kết quả là một nền kinh tế ngày càng đa dạng hơn, cơ cấu xuất khẩu phong phú hơn và có khả năng chống chịu tốt hơn trước các cú sốc giá năng lượng. Với các nhà đầu tư, đối tác thương mại và nhà hoạch định chính sách toàn cầu, việc Ả Rập Xê-út đa dạng hóa không còn là lời hứa cho tương lai, mà là một thực tế đang diễn ra.

Quốc gia khai thác dầu lớn nhất thế giới vẫn đang bơm dầu thô. Nhưng ngày càng nhiều hơn, họ cũng đang xuất khẩu máy móc, dịch vụ, logistics và cả tham vọng, từng bước định hình lại vai trò của mình trong nền kinh tế toàn cầu, vượt xa chiếc “thùng dầu” truyền thống.

Tăng trưởng được thúc đẩy bởi các động cơ ngoài dầu mỏ

Theo ước tính nhanh chính thức, GDP thực của Ả Rập Xê-út tăng 4,5% trong năm 2025, với đà tăng tốc lên gần 5% trong quý cuối năm. Dù hoạt động dầu mỏ phục hồi mạnh về cuối năm, các lĩnh vực ngoài dầu mỏ mới là nguồn đóng góp ổn định nhất cho tăng trưởng.

Dữ liệu từ Tổng cục Thống kê cho thấy các hoạt động ngoài dầu mỏ đóng góp gần 2,7 điểm phần trăm vào mức tăng GDP chung năm 2025, vượt đóng góp của dầu mỏ tính trên cả năm. Riêng trong quý IV, các lĩnh vực ngoài dầu mỏ tăng hơn 4% so với cùng kỳ, phản ánh sức mạnh ở các ngành dịch vụ, khai thác, logistics và những lĩnh vực gắn với du lịch.

Sự chuyển dịch mang tính cơ cấu này cũng được phản ánh trong các dự báo quốc tế. Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) dự báo GDP của Ả Rập Xê-út sẽ tăng khoảng 4% đến năm 2026, trong khi Ngân hàng Thế giới kỳ vọng tăng trưởng sẽ tăng tốc hơn nữa trong giai đoạn 2026-2027, được hỗ trợ bởi cả động lực từ hydrocarbon lẫn các ngành ngoài dầu mỏ.

Đa dạng hóa xuất khẩu

Có lẽ bằng chứng rõ ràng nhất về quá trình chuyển đổi của Vương quốc nằm ở số liệu thương mại. Xuất khẩu ngoài dầu mỏ, bao gồm cả tái xuất, đã tăng hơn 20% so với cùng kỳ trong tháng 11, đạt gần 33 tỷ riyal. Máy móc, thiết bị điện và linh kiện chiếm tỷ trọng lớn nhất trong rổ xuất khẩu, gần một phần tư tổng kim ngạch xuất khẩu ngoài dầu mỏ, và ghi nhận mức tăng trưởng ba chữ số ở một số hạng mục tái xuất.

Tỷ trọng xuất khẩu ngoài dầu mỏ so với nhập khẩu tăng mạnh, trong khi tỷ trọng dầu mỏ trong tổng xuất khẩu giảm xuống - một tín hiệu quan trọng đối với quốc gia từ lâu phụ thuộc vào nguồn thu từ dầu thô. Ấn Độ, Trung Quốc, UAE, Singapore và Bahrain hiện nằm trong nhóm thị trường hàng đầu tiếp nhận hàng hóa ngoài dầu mỏ của Ả Rập Xê-út, cho thấy Vương quốc đang ngày càng gắn kết sâu hơn vào chuỗi cung ứng châu Á và khu vực.

Các cảng biển, sân bay và trung tâm logistics, từ Cảng Hồi giáo Jeddah đến Sân bay Quốc tế King Khalid, đã trở thành những mắt xích then chốt trong quá trình chuyển dịch này, hỗ trợ tham vọng của Ả Rập Xê-út trở thành cửa ngõ thương mại và logistics toàn cầu.