Gần 300 triệu lao động trên thế giới có thu nhập dưới 3 USD/ngày

Dù bức tranh tổng thể cho thấy sự ổn định nhất định của thị trường lao động thế giới, ILO cảnh báo rằng tiến trình hướng tới việc làm thỏa đáng đang bị chững lại, trong bối cảnh chất lượng việc làm suy giảm, bất bình đẳng dai dẳng và những rủi ro mới từ trí tuệ nhân tạo (AI) cũng như bất định thương mại.

Tổng Giám đốc ILO Gilbert F. Houngbo nhấn mạnh, các chỉ số tăng trưởng tích cực hay tỷ lệ thất nghiệp ổn định không phản ánh đầy đủ thực trạng của thị trường lao động toàn cầu. “Hàng trăm triệu người lao động vẫn đang mắc kẹt trong nghèo đói, việc làm phi chính thức và tình trạng bị gạt ra bên lề”, ông Houngbo cảnh báo.

Chất lượng việc làm chịu nhiều sức ép

Một trong những điểm đáng lo ngại nhất mà báo cáo chỉ ra là tình trạng nghèo trong lao động. Hiện có gần 300 triệu người lao động trên thế giới sống trong nghèo cùng cực, với thu nhập dưới 3 USD/ngày. Song song với đó, khu vực phi chính thức tiếp tục mở rộng. ILO dự báo đến năm 2026, khoảng 2,1 tỷ người lao động sẽ làm việc trong khu vực này - nơi phần lớn người lao động không được bảo đảm an sinh xã hội, quyền lao động và tính ổn định việc làm.

Tiến độ cải thiện chất lượng việc làm tại các quốc gia thu nhập thấp được đánh giá là rất chậm, khiến các nhóm lao động dễ bị tổn thương tiếp tục bị tụt lại phía sau. Báo cáo cũng chỉ ra rằng sự chững lại trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế sang các ngành, lĩnh vực có giá trị gia tăng cao đang là rào cản lớn đối với tăng trưởng năng suất và tạo việc làm bền vững.

Thanh niên đối mặt thách thức kép

Thanh niên tiếp tục là nhóm chịu ảnh hưởng nặng nề trên thị trường lao động. Tỷ lệ thất nghiệp thanh niên tăng lên 12,4% vào năm 2025, trong khi khoảng 260 triệu thanh niên rơi vào nhóm NEET - không có việc làm, không đi học và không được đào tạo. Đáng chú ý, tại các quốc gia thu nhập thấp, tỷ lệ NEET ở thanh niên lên tới 27,9%, phản ánh nguy cơ “mất thế hệ” nếu không có các chính sách can thiệp hiệu quả.

ILO cảnh báo rằng AI và tự động hóa có thể làm trầm trọng thêm những khó khăn hiện hữu. Thanh niên có trình độ học vấn tại các quốc gia thu nhập cao, đang tìm kiếm việc làm đầu tiên trong các vị trí đòi hỏi kỹ năng cao, có thể đối mặt với áp lực cạnh tranh lớn hơn khi công nghệ thay thế hoặc tái định hình nhiều công việc truyền thống. Dù tác động đầy đủ của AI đối với việc làm thanh niên vẫn chưa rõ ràng, ILO nhấn mạnh cần theo dõi sát sao quy mô và tốc độ của những thay đổi này.

Bất bình đẳng giới chưa được thu hẹp

Báo cáo cho thấy bất bình đẳng giới trên thị trường lao động toàn cầu vẫn mang tính dai dẳng. Phụ nữ hiện chỉ chiếm khoảng hai phần năm tổng số việc làm toàn cầu và có khả năng tham gia lực lượng lao động thấp hơn nam giới tới 24%. Những tiến bộ trong việc gia tăng sự tham gia của phụ nữ đang có dấu hiệu chững lại, làm chậm quá trình hướng tới bình đẳng giới tại nơi làm việc.

Nguyên nhân chủ yếu được ILO chỉ ra là các rào cản mang tính hệ thống, bắt nguồn từ chuẩn mực xã hội, định kiến giới và gánh nặng công việc chăm sóc không được trả lương mà phụ nữ đang đảm nhận nhiều hơn nam giới.

Dân số và thương mại tái định hình thị trường lao động

Những thay đổi về cơ cấu dân số cũng đang tạo ra các xu hướng trái chiều. Tại các nền kinh tế phát triển, già hóa dân số làm chậm tăng trưởng lực lượng lao động do số người trong độ tuổi lao động ngày càng giảm. Ngược lại, các quốc gia thu nhập thấp phải đối mặt với thách thức lớn trong việc chuyển hóa tốc độ tăng dân số nhanh thành các việc làm có năng suất.

ILO dự báo tăng trưởng việc làm năm 2026 đạt 0,5% tại các quốc gia thu nhập trung bình cao, 1,8% tại nhóm thu nhập trung bình thấp và 3,1% tại các quốc gia thu nhập thấp. Tuy nhiên, nếu không tạo đủ việc làm có năng suất, nhiều nước nghèo có nguy cơ bỏ lỡ “lợi tức dân số”, đồng thời khoảng cách phát triển giữa các khu vực tiếp tục bị nới rộng.

Bên cạnh đó, những gián đoạn thương mại toàn cầu và sự thiếu rõ ràng trong các chính sách thương mại đang gia tăng bất định cho thị trường lao động, gây sức ép lên tiền lương, đặc biệt tại Đông Nam Á, Nam Á và châu Âu. Dù vậy, thương mại vẫn đang hỗ trợ sinh kế cho khoảng 465 triệu người lao động toàn cầu, hơn một nửa trong số đó ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

ILO nhấn mạnh rằng thương mại, nếu được quản trị hiệu quả, có thể trở thành động lực mạnh mẽ thúc đẩy việc làm thỏa đáng, nhất là tại các quốc gia thu nhập thấp và trung bình. Hiện nay, dịch vụ qua nền tảng số chiếm 14,5% tổng kim ngạch xuất khẩu toàn cầu, mở ra nhiều cơ hội mới cho phụ nữ và thanh niên.

Để ứng phó với các thách thức trên, ILO khuyến nghị các quốc gia cần đầu tư mạnh mẽ hơn vào kỹ năng, giáo dục và hạ tầng; thu hẹp khoảng cách giới và thanh niên; tăng cường mối liên kết giữa thương mại và việc làm thỏa đáng; đồng thời phối hợp chính sách nhằm giảm thiểu rủi ro từ nợ công, AI và bất định thương mại. Theo ILO, chỉ với sự phối hợp chặt chẽ giữa chính phủ, người sử dụng lao động và người lao động, thị trường lao động toàn cầu mới có thể tiến gần hơn tới mục tiêu phát triển bao trùm và công bằng xã hội.