Đi tìm giá trị: Giá trị của vàng, bạc và kim cương được xác nhận lúc mua hay lúc bán?

Câu hỏi ấy dường như ít được nhắc đến khi người ta mua vàng, bạc hay kim cương. Người mua thường quan tâm đến giá bán, độ tinh khiết, thương hiệu, chứng thư hay thiết kế. Nhưng chỉ đến khi cần bán lại, họ mới nhận ra rằng giá trị của một tài sản không chỉ nằm ở lúc mua vào, mà còn được kiểm chứng ở thời điểm bán.

Giá bán không phải lúc nào cũng là giá trị

Một buổi sáng, hai khách hàng bước vào cùng một cửa hàng kinh doanh kim loại quý. Người thứ nhất mua một lượng vàng, còn người thứ hai chọn một chiếc nhẫn kim cương có giá trị tương đương. Cả hai đều ra về với niềm tin rằng mình vừa sở hữu một tài sản có giá trị.

Một năm sau, họ cùng quay trở lại để bán. Người mang vàng được nhân viên cân, kiểm tra, đối chiếu thương hiệu và tuổi vàng. Chỉ ít phút sau, giao dịch hoàn tất.

Người mang chiếc nhẫn kim cương lại được thông báo rằng viên đá cần được giám định trước khi có thể đưa ra mức giá thu mua. Việc thanh toán có thể mất thêm thời gian.

Đó không phải là câu chuyện riêng của một cửa hàng.

Gần đây, khi công bố chính sách thu mua, Công ty Vàng bạc đá quý Sài Gòn (SJC) cũng cho biết tiền bán vàng được thanh toán ngay trong ngày, trong khi việc mua lại kim cương có thể cần từ một đến hai ngày để hoàn tất quy trình giám định.

Thoạt nhìn, khác biệt ấy chỉ là vấn đề thủ tục, nhưng dưới góc độ kinh tế, nó phản ánh một điều quan trọng hơn nhiều: Giá trị của một tài sản không chỉ được quyết định bởi mức giá khi bán ra lần đầu, mà còn bởi khả năng thị trường sẵn sàng mua lại nó sau đó. Đó cũng là lúc một khái niệm tưởng chừng chỉ có trong sách kinh tế bước vào đời sống hằng ngày: tính thanh khoản.

Khi mua một món trang sức hay một tài sản bằng kim loại quý, người ta thường dành nhiều thời gian để so sánh giá niêm yết: Một lượng vàng hôm nay bao nhiêu tiền? Một chiếc nhẫn kim cương có nước màu đẹp hơn thì đắt hơn bao nhiêu?

Nhưng có một mức giá khác ít được chú ý hơn. Đó là giá mà thị trường sẵn sàng trả khi người sở hữu muốn bán lại.

Trong kinh tế học, khoảng cách giữa hai thời điểm ấy - mua vào và bán ra - thường là nơi bộc lộ rõ nhất bản chất của một tài sản.

Bởi giá trị không chỉ nằm ở việc có người bán. Giá trị còn nằm ở việc có người mua.

Điều này có thể thấy rất rõ trên thị trường vàng.

Mỗi ngày, các doanh nghiệp lớn như SJC, DOJI, Phú Quý hay Bảo Tín Minh Châu đều đồng thời niêm yết giá bán ra và giá mua vào. Người sở hữu vàng gần như có thể biết ngay, tại từng thời điểm, nếu bán lại thì mình sẽ nhận được bao nhiêu tiền.

Những ngày gần đây, có thương hiệu còn mở rộng thu mua vàng của nhiều thương hiệu khác, cho thấy thị trường vàng thứ cấp đang ngày càng được kết nối, tạo thêm lựa chọn cho người nắm giữ tài sản.

Ở chiều ngược lại, thị trường kim cương vận hành theo một cách khác. Mỗi viên kim cương gần như là một "cá thể" riêng, với trọng lượng, màu sắc, độ tinh khiết, giác cắt, chứng thư và tình trạng bảo quản khác nhau. Khi người sở hữu muốn bán lại, viên đá thường phải trải qua quá trình giám định trước khi có thể xác định mức giá phù hợp.

Nói cách khác, vàng được giao dịch theo một chuẩn chung của thị trường, còn kim cương thường được định giá lại cho từng giao dịch cụ thể.

Đó không phải là ưu hay nhược điểm của loại tài sản nào, mà là sự khác biệt trong cách thị trường hình thành giá trị.

Điều gì khiến sự khác biệt ấy xuất hiện? Nếu đặt một lượng vàng và một viên kim cương lên bàn, cả hai đều là tài sản có giá trị. Nhưng khi đặt chúng vào thị trường, cách chúng được giao dịch lại hoàn toàn khác nhau.

Một lượng vàng SJC hôm nay về cơ bản vẫn giống một lượng vàng SJC ngày mai. Giá trị của nó được tham chiếu liên tục từ thị trường trong nước đến thị trường quốc tế.

Trong khi đó, gần như không có hai viên kim cương thiên nhiên nào hoàn toàn giống nhau. Chỉ cần khác một cấp màu, một cấp độ tinh khiết hay một tỷ lệ giác cắt, mức giá đã có thể thay đổi đáng kể. Vì vậy, việc định giá thường không thể tách rời từng viên đá cụ thể.

Chính sự chuẩn hóa của vàng và bạc, cùng tính cá biệt của kim cương, đã tạo nên hai thị trường có cơ chế mua bán rất khác nhau.

Đằng sau mỗi lượng vàng bạc và mỗi viên kim cương là gì?

Một lượng vàng có thể được mua bán chỉ trong vài phút không phải vì bản thân kim loại này đặc biệt hơn mọi tài sản khác. Điều quan trọng hơn là đằng sau mỗi lượng vàng luôn tồn tại cả một hệ thống sẵn sàng định giá và giao dịch nó.

Mỗi ngày, các doanh nghiệp kinh doanh vàng tại Việt Nam đồng thời công bố giá mua vào và giá bán ra. Xa hơn, giá vàng trong nước còn chịu ảnh hưởng từ thị trường quốc tế, nơi vàng được giao dịch gần như liên tục thông qua thị trường phi tập trung (OTC), các sở giao dịch hàng hóa và hệ thống các ngân hàng bullion trên toàn cầu.

Theo Hiệp hội Thị trường vàng London (LBMA), chỉ riêng thị trường vàng OTC tại London mỗi ngày đã ghi nhận lượng giao dịch tương đương hàng chục triệu ounce vàng, với tổng giá trị thường lên tới hàng trăm tỷ USD. Song song với đó là các hợp đồng tương lai trên sàn COMEX của Mỹ, các quỹ ETF vàng như SPDR Gold Shares hay hoạt động mua bán của hàng trăm ngân hàng thương mại và ngân hàng trung ương.

Điều đó có nghĩa là, ở bất kỳ thời điểm nào trong ngày, luôn có một lực lượng rất lớn đang tham gia định giá vàng.

Khi một người bán vàng tại Hà Nội hay TP.HCM, giao dịch ấy tuy diễn ra trong một cửa hàng cụ thể, nhưng mức giá lại được hình thành từ cả một thị trường rộng lớn phía sau.

Bạc cũng vận hành theo nguyên lý tương tự.

Là một kim loại quý được chuẩn hóa theo các tiêu chuẩn quốc tế, bạc vừa được sử dụng trong đầu tư, vừa là nguyên liệu của nhiều ngành công nghiệp như điện tử, năng lượng mặt trời hay y tế. Chính nhu cầu đa dạng ấy giúp thị trường bạc duy trì tính thanh khoản cao trên phạm vi toàn cầu.

Nói cách khác, điều mà người mua vàng hay bạc thực sự sở hữu không chỉ là một miếng kim loại. Họ còn sở hữu quyền tiếp cận một thị trường mua bán đã được xây dựng suốt nhiều thập kỷ, thậm chí nhiều thế kỷ.

Kim cương thì khác. Nhiều viên kim cương có giá trị cao hơn rất nhiều so với một lượng vàng, nhưng thị trường của kim cương được xây dựng theo một logic khác.

Không có một mức giá giao ngay (spot price) chung cho mọi viên kim cương, không có một bảng giá mua vào - bán ra được cập nhật từng phút như vàng. Cũng không có một thị trường giao dịch tập trung nơi mọi viên kim cương đều có thể được mua bán ngay lập tức.

Mỗi viên kim cương gần như là một tài sản riêng biệt.

Giá trị của nó phụ thuộc vào trọng lượng, màu sắc, độ tinh khiết, giác cắt, chứng thư, nguồn gốc và cả nhu cầu của người mua ở thời điểm giao dịch. Bởi vậy, khi một viên kim cương được mang đi bán lại, việc đầu tiên thường không phải là báo giá, mà là xác định lại giá trị của chính viên đá ấy.

Đó là lý do trên thị trường kim cương, quy trình giám định gần như trở thành một phần không thể tách rời của giao dịch.

Không phải tài sản nào đắt giá cũng dễ bán

Trong kinh tế học, khả năng chuyển đổi một tài sản thành tiền mặt nhanh chóng với mức giá hợp lý được gọi là tính thanh khoản (liquidity). Khái niệm này nghe có vẻ hàn lâm, nhưng lại rất gần với cuộc sống hằng ngày.

Một tài sản có thể rất đẹp, rất hiếm, thậm chí rất đắt. Nhưng nếu phải mất nhiều ngày, nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng mới tìm được người mua, thì tính thanh khoản của tài sản đó sẽ thấp hơn một tài sản có thể giao dịch gần như ngay lập tức.

Đó cũng là lý do các nhà kinh tế từ lâu đã xem thanh khoản là một phần của giá trị, chứ không chỉ là một đặc điểm của thị trường.

Nhà đầu tư huyền thoại Charlie Munger từng nhiều lần nhấn mạnh rằng, trong những giai đoạn thị trường biến động mạnh, điều quan trọng không chỉ là tài sản được định giá bao nhiêu trên giấy, mà còn là liệu khi cần giao dịch, thị trường có còn hoạt động bình thường hay không. Với ông, một thị trường mà người nắm giữ vẫn có thể mua bán khi cần là nền tảng quan trọng để giá trị được hiện thực hóa.

Nói cách khác, giá trị không chỉ nằm ở con số được ghi trên bảng giá. Giá trị còn nằm ở việc có người sẵn sàng giao dịch với bạn ở mức giá đó.

Nhìn từ góc độ này, có thể thấy vàng, bạc và kim cương không phải là ba loại tài sản cạnh tranh trực tiếp với nhau. Mỗi loại đang giải quyết một nhu cầu khác nhau của người sở hữu.

Kim cương được đánh giá cao bởi vẻ đẹp, sự khan hiếm và giá trị biểu tượng. Mỗi viên đá gần như mang một "dấu vân tay" riêng, vì vậy việc định giá luôn gắn với từng sản phẩm cụ thể.

Bạc vừa là kim loại quý, vừa là nguyên liệu công nghiệp. Giá bạc chịu tác động đồng thời từ nhu cầu đầu tư và nhu cầu sản xuất trong các lĩnh vực như điện tử, năng lượng mặt trời hay y tế.

Trong khi đó, vàng không chỉ là trang sức hay tài sản tích lũy. Qua hàng nghìn năm, vàng còn trở thành một phần của hệ thống tài chính toàn cầu. Nó được ngân hàng trung ương nắm giữ như tài sản dự trữ, được giao dịch trên các thị trường quốc tế, được chuẩn hóa theo các tiêu chuẩn chung và có mạng lưới mua bán rộng khắp.

Chính sự khác biệt về chức năng ấy đã tạo nên sự khác biệt về thị trường. Và khi thị trường khác nhau, khả năng bán lại cũng khác nhau.

Khi mua một món tài sản, chúng ta thường dành hàng giờ để so sánh giá bán. Nhưng rất ít người dành thời gian tìm hiểu chính sách thu mua.

Trong khi đó, với nhiều chuyên gia đầu tư, câu hỏi đầu tiên lại là: "Nếu một ngày tôi muốn bán, ai sẽ là người mua?". Đó không phải là một câu hỏi bi quan, ngược lại, đó là cách nhìn toàn diện hơn về giá trị.

Một tài sản chỉ thực sự phát huy hết giá trị của mình khi người sở hữu có thể chuyển đổi nó thành tiền trong những thời điểm cần thiết, với một quy trình minh bạch và một mức giá được thị trường chấp nhận.

Có lẽ vì vậy, hành trình đi tìm giá trị của vàng, bạc và kim cương không kết thúc ở quầy bán hàng. Nó chỉ thực sự hoàn thành khi người sở hữu bước đến quầy thu mua, bán lại sản phẩm.

Bởi giá bán là điều người bán kỳ vọng, còn giá mua lại mới là điều thị trường xác nhận. Chỉ khi giao dịch khép lại, giá trị mới hoàn thành.

(Còn nữa)

Vì sao vàng có thị trường mua bán sôi động hơn kim cương?

Nguồn: World Gold Council, LBMA, GIA, Bain & Company, ước tính của các tổ chức nghiên cứu thị trường.

Công nghệ tác động đến vàng và kim cương như thế nào?