Siết kiểm tra phần mềm lậu: Cảnh báo rủi ro pháp lý với doanh nghiệp

Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, phần mềm máy tính đã trở thành công cụ thiết yếu trong hoạt động quản lý, sản xuất và kinh doanh. Tuy nhiên, tình trạng sử dụng phần mềm không có bản quyền tại Việt Nam vẫn tồn tại ở nhiều lĩnh vực, gây thiệt hại cho chủ sở hữu quyền tác giả, làm gia tăng nguy cơ mất an toàn thông tin và kéo theo nhiều hệ lụy pháp lý.

Báo cáo Tình hình nguy cơ an toàn thông tin tại Việt Nam năm 2025 của Viettel Cyber Security đã chỉ ra tình trạng sử dụng phần mềm lậu, phần mềm crack, game lậu và các tiện ích trình duyệt giả mạo đang là một trong những nguồn lây nhiễm mã độc phổ biến và nguy hiểm nhất tại Việt Nam.

Hậu quả từ việc sử dụng phần mềm không bản quyền là rất lớn, khi doanh nghiệp và tổ chức phải đối mặt với các nguy cơ tấn công mạng thường trực. Các lĩnh vực thường bị ảnh hưởng bao gồm công nghệ, y tế, năng lượng, dịch vụ công, xây dựng...

Theo báo cáo, chỉ riêng trong năm 2025, Việt Nam ghi nhận hơn 25,5 triệu bản ghi thông tin tài khoản cá nhân bị lộ lọt (tăng 76% so với 2024), cùng 627 vụ rao bán dữ liệu nhạy cảm với hơn 4 tỉ bản ghi và 1,27 TB dữ liệu rò rỉ.

Nhiều hình thức vi phạm bản quyền phần mềm

Trên thực tế, vi phạm bản quyền phần mềm diễn ra dưới nhiều hình thức khác nhau. Phổ biến nhất là việc cài đặt phần mềm trên số lượng thiết bị vượt quá phạm vi giấy phép được cấp, sử dụng phần mềm “crack” để vô hiệu hóa cơ chế bảo vệ bản quyền hoặc chia sẻ phần mềm trái phép qua internet.

Ngoài ra, một số hành vi khác cũng bị coi là vi phạm, như cho thuê phần mềm không được phép, cố ý xóa thông tin quản lý quyền, vô hiệu hóa biện pháp công nghệ bảo vệ quyền tác giả hoặc sản xuất, phân phối công cụ hỗ trợ phá khóa phần mềm.

Theo Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2022, tổ chức, cá nhân chỉ được phép tạo một bản sao dự phòng của chương trình máy tính phục vụ mục đích thay thế khi bản gốc bị lỗi hoặc không thể sử dụng, đồng thời không được chuyển giao bản sao này cho bên thứ ba.

Các chuyên gia cho rằng tình trạng vi phạm bản quyền phần mềm tại doanh nghiệp thường xuất phát từ tâm lý tiết kiệm chi phí, thiếu nhận thức pháp lý hoặc chưa xây dựng quy trình quản lý tài sản số và giấy phép phần mềm.

Bên cạnh nguy cơ bị xử phạt, việc sử dụng phần mềm lậu còn khiến doanh nghiệp đối mặt với nhiều rủi ro về an ninh mạng như mã độc, phần mềm gián điệp, mất dữ liệu hoặc bị tấn công hệ thống. Người dùng cũng không được hỗ trợ kỹ thuật, cập nhật bảo mật hay bảo hành từ nhà cung cấp chính thức.

Chế tài xử phạt nghiêm khắc

Pháp luật Việt Nam hiện quy định khá đầy đủ các chế tài xử lý đối với hành vi xâm phạm quyền tác giả đối với phần mềm máy tính.

Theo quy định của pháp luật sở hữu trí tuệ Việt Nam, chương trình máy tính được bảo hộ quyền tác giả như tác phẩm văn học, bất kể được thể hiện dưới dạng mã nguồn hay mã máy. Việc sử dụng, sao chép, phân phối hoặc sửa đổi phần mềm trái phép đều có thể bị xem là hành vi xâm phạm quyền tác giả.

Theo Nghị định 131/2013/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực quyền tác giả, hành vi sao chép phần mềm mà không được phép của chủ sở hữu có thể bị phạt từ 15 triệu đồng đến 35 triệu đồng đối với cá nhân. Mức xử phạt đối với tổ chức bằng hai lần mức phạt dành cho cá nhân.

Ngoài phạt tiền, cơ quan chức năng còn có thể áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả như buộc gỡ bỏ bản sao vi phạm trên môi trường số hoặc tiêu hủy tang vật vi phạm.

Đối với các hành vi nghiêm trọng, cá nhân và pháp nhân thương mại có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 225 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017.

Theo quy định này, người thực hiện hành vi sao chép hoặc phân phối bản sao tác phẩm trái phép với quy mô thương mại, thu lợi bất chính từ 50 triệu đồng hoặc gây thiệt hại lớn cho chủ thể quyền có thể bị phạt tiền đến 300 triệu đồng hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 3 năm.

Trường hợp phạm tội có tổ chức, tái phạm nhiều lần hoặc gây thiệt hại đặc biệt lớn, mức phạt có thể lên tới 1 tỷ đồng hoặc bị phạt tù từ 6 tháng đến 3 năm.

Đối với pháp nhân thương mại, mức phạt có thể lên tới 3 tỷ đồng, kèm theo hình thức đình chỉ hoạt động có thời hạn, cấm kinh doanh hoặc cấm huy động vốn trong một số trường hợp.

Tăng cường kiểm tra doanh nghiệp sử dụng phần mềm lậu

Trước thực trạng vi phạm diễn biến phức tạp, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành kế hoạch triển khai cao điểm kiểm tra, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ theo chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ.

Theo kế hoạch, các đoàn kiểm tra sẽ tập trung rà soát doanh nghiệp, tổ chức và cá nhân hoạt động trong lĩnh vực nội dung số, công nghệ thông tin, thương mại điện tử, mạng xã hội, phát hành phim, âm nhạc, trò chơi điện tử và các đơn vị khai thác tác phẩm trên môi trường mạng.

Nội dung kiểm tra bao gồm việc sử dụng phần mềm máy tính có bản quyền, hoạt động sao chép và phát tán nội dung trái phép trên website, nền tảng số, fanpage, ứng dụng và các hình thức livestream, phát sóng trực tuyến.

Cơ quan chức năng cũng sẽ kiểm tra hồ sơ pháp lý liên quan đến quyền sử dụng tác phẩm, hợp đồng chuyển nhượng quyền tác giả, văn bản cho phép khai thác quyền và chứng từ thanh toán tiền bản quyền. Trong trường hợp phát hiện vi phạm, đoàn kiểm tra sẽ lập biên bản, yêu cầu gỡ bỏ nội dung vi phạm, xử phạt hành chính hoặc chuyển cơ quan điều tra xử lý theo thẩm quyền.

Đợt cao điểm kiểm tra kéo dài đến hết ngày 30/5, nằm trong chiến dịch toàn quốc về phòng chống xâm phạm sở hữu trí tuệ. Song song với đó, lực lượng công an sẽ tăng cường đấu tranh với các website vi phạm bản quyền trực tuyến có lượng truy cập lớn, đặc biệt là các nền tảng phát tán phim, âm nhạc và phần mềm lậu.

Các chuyên gia nhận định, bên cạnh biện pháp xử lý, doanh nghiệp cần chủ động xây dựng cơ chế quản lý tài sản phần mềm, rà soát giấy phép sử dụng và nâng cao nhận thức tuân thủ pháp luật để giảm thiểu rủi ro trong quá trình chuyển đổi số.