Xung đột Trung Đông đang làm gián đoạn nguồn cung dầu khí toàn cầu như thế nào?

Một phần hoạt động khai thác dầu khí đã bị gián đoạn khi cơ sở hạ tầng năng lượng lớn trở thành mục tiêu trong cuộc xung đột. QatarEnergy đã dừng hoạt động tại cơ sở xuất khẩu khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) lớn nhất thế giới sau khi nơi này bị máy bay không người lái của Iran tấn công. Quan trọng hơn, hoạt động vận chuyển tàu chở dầu qua eo biển Hormuz - tuyến đường biển hẹp xử lý khoảng một phần tư lượng dầu giao dịch bằng đường biển của thế giới và một phần năm nguồn cung LNG - gần như đã tê liệt.

Thị trường dầu mỏ đang đối mặt với điều gì?

Kỳ vọng trên thị trường dầu toàn cầu đã chuyển từ lo ngại dư thừa nguồn cung sang lo thiếu dầu. Eo biển Hormuz là điểm nghẽn quan trọng đối với phần lớn lượng dầu xuất khẩu từ các quốc gia quanh vịnh Ba Tư. Gần 90% lượng dầu thô và condensate đi qua tuyến đường này trong năm ngoái được vận chuyển tới châu Á.

Một cố vấn cấp cao của Tổng tư lệnh Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) nói trên truyền hình nhà nước rằng lực lượng Iran “sẽ không cho phép một giọt dầu nào rời khỏi khu vực”. Iran đã nhắm vào các tàu chở dầu; dù vẫn có thể mua bảo hiểm cho tàu, nhưng các chủ tàu và thủy thủ đoàn cho rằng rủi ro đi qua eo biển này là quá lớn.

Ả Rập Xê-út và UAE có khả năng chuyển hướng một phần dầu thô qua các đường ống tránh eo Hormuz. Iraq cũng có một tuyến ống dẫn từ khu vực Kurdistan bán tự trị tới cảng Ceyhan của Thổ Nhĩ Kỳ. Tuy nhiên, khi hạ tầng năng lượng khắp khu vực vùng Vịnh bị cuốn vào xung đột, Iraq đã tạm dừng xuất khẩu qua tuyến này như một biện pháp phòng ngừa, theo những người nắm trực tiếp tình hình. Kuwait, Qatar và Bahrain thì không có lựa chọn nào khác ngoài việc vận chuyển dầu qua eo Hormuz.

Các nhà phân tích tại Wood Mackenzie ước tính giá dầu có thể tăng “vượt xa” mức 100 USD/thùng, nếu dòng tàu chở dầu qua tuyến đường này không sớm được khôi phục. Lần gần nhất dầu Brent - chuẩn tham chiếu quốc tế - đạt mức đó là sau khi Nga mở chiến dịch quân sự vào Ukraine năm 2022. Ngày 6/3, dầu Brent giao dịch quanh mức 87 USD/thùng.

Theo các nhà phân tích của JPMorgan, nếu việc đi lại qua eo Hormuz bị đình trệ kéo dài, các nhà khai thác dầu lớn trong khu vực có thể chạm tới giới hạn lưu trữ dầu trong các bể chứa trên bờ và trên các tàu ngoài khơi. Áp lực này đã bắt đầu xuất hiện ở Iraq. Nhà khai thác lớn thứ hai của OPEC đã bắt đầu dừng hoạt động tại những mỏ dầu lớn nhất khi các bể chứa dần đầy, theo những người am hiểu hoạt động này.

Trước lo ngại rằng tình trạng tắc nghẽn tại Hormuz có thể dẫn tới khủng hoảng năng lượng, Tổng thống Donald Trump cho biết Mỹ sẽ cung cấp bảo đảm bảo hiểm cho các tàu đi qua Vịnh và “nếu cần”, hải quân Mỹ sẽ hộ tống các tàu chở dầu. Tuy vậy, chi tiết kế hoạch vẫn còn rất ít, và các nhà giao dịch cũng như chuyên gia phân tích cho rằng sẽ mất vài tuần để dòng chảy dầu được khôi phục đáng kể.

Trong khi đó, các khách hàng mua dầu ở châu Á đã chuyển sang nguồn dầu từ Mỹ, khiến chi phí vận chuyển dầu thô xuất khẩu của Mỹ tăng lên mức kỷ lục. Các nhà máy lọc dầu Ấn Độ cũng đang quay trở lại mua dầu Nga. Trước đó họ đã giảm nhập khẩu từ Nga do sức ép từ Mỹ, nhưng chính quyền ông Trump đã tạm thời nới lỏng các lệnh trừng phạt đối với dầu Nga đang ở trên biển để Ấn Độ có thể mua những lô hàng này.

Ảnh hưởng khác đối với thị trường dầu mỏ

Nguồn cung các sản phẩm dầu tinh chế cũng đang đối mặt với rủi ro. Hoạt động tại nhà máy lọc dầu lớn nhất của Ả Rập Xê-út - nhà máy Ras Tanura của Aramco - đã bị đình chỉ sau khi khu vực này bị máy bay không người lái của Iran tấn công.

Giá dầu diesel, xăng, nhiên liệu máy bay và naphtha - nguyên liệu dùng để sản xuất nhựa và nhiên liệu đường bộ - đều đã tăng. Giá xăng tăng tại các trạm bơm có thể làm gia tăng sức ép trong nước đối với Tổng thống Donald Trump và Đảng Cộng hòa, khi vấn đề chi phí sinh hoạt dự kiến sẽ trở thành chủ đề then chốt trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ở Mỹ vào cuối năm nay. Giá xăng là một trong những dấu hiệu lạm phát dễ thấy nhất.

Các quốc gia châu Á đang tìm cách bảo vệ nguồn cung nhiên liệu trong nước. Theo những người am hiểu vấn đề, Trung Quốc đã yêu cầu các nhà máy lọc dầu lớn nhất tạm dừng xuất khẩu dầu diesel và xăng. Các nhà máy lọc dầu Nhật Bản cũng đã đề nghị chính phủ giải phóng dầu thô từ kho dự trữ dầu chiến lược quốc gia.

Ảnh hưởng đến thị trường khí đốt

Thị trường khí đốt có nguy cơ đối mặt với cú sốc lớn nhất kể từ khi xung đột Nga-Ukraine làm đảo lộn thương mại khí đốt toàn cầu và khiến châu Âu phải gấp rút tìm nguồn thay thế. Giá khí đốt kỳ hạn tại châu Âu gần như tăng gấp đôi trong vài ngày sau khi xung đột Iran bùng phát, chạm mức cao nhất kể từ năm 2023.

Trung Đông là nguồn cung LNG quan trọng nhờ Qatar, quốc gia năm ngoái là nhà khai thác LNG lớn thứ hai thế giới sau Mỹ. Nhà máy Ras Laffan mà QatarEnergy tạm thời đóng cửa - lần dừng hoạt động hoàn toàn đầu tiên trong gần ba thập kỷ - chiếm khoảng một phần năm nguồn cung LNG toàn cầu.

Phần lớn LNG xuất khẩu từ Trung Đông được các nước châu Á mua. Nếu những khách hàng này không thể nhận hàng từ Trung Đông - do gián đoạn vận chuyển hoặc ngừng khai thác - thì cạnh tranh đối với LNG từ các khu vực khác sẽ tăng lên, kéo giá toàn cầu đi lên.

Điều đó sẽ gây bất lợi cho châu Âu. Dù khu vực này sắp kết thúc mùa đông nên nhu cầu sưởi ấm giảm, nhưng họ đang bước ra khỏi mùa lạnh với lượng khí dự trữ thấp bất thường. Vì vậy châu Âu cần nhập khẩu lượng lớn LNG để bổ sung kho dự trữ - việc này sẽ tốn kém hơn nếu phải cạnh tranh mạnh hơn với châu Á.

Ai Cập cũng đang tìm mua thêm LNG sau khi Israel - nguồn cung khí qua đường ống cho nước này - tạm thời đóng cửa một số mỏ khí để phòng ngừa nguy cơ tấn công từ Iran. Nhu cầu LNG của Thổ Nhĩ Kỳ cũng có thể tăng nếu nguồn khí đốt qua đường ống từ Iran bị gián đoạn.

Các nhà khai thác LNG của Mỹ có thể hưởng lợi từ sự gián đoạn ở Trung Đông, nhưng mức lợi ích có thể hạn chế vì các cảng xuất khẩu của họ đã gần hoạt động hết công suất. Các cơ sở LNG mới dự kiến đi vào hoạt động trong năm nay chỉ có thể bù đắp một phần nguồn khí từ Qatar, vì vậy một số nước tiêu thụ có thể phải cắt giảm nhu cầu hoặc tìm nguồn thay thế - nếu có thể.

Iran quan trọng đến mức nào đối với thị trường năng lượng toàn cầu?

Xuất khẩu dầu vẫn là trụ cột chính của nền kinh tế Iran, dù nước này đã nhiều năm cố gắng đa dạng hóa động lực tăng trưởng. Tuy nhiên, ảnh hưởng của Iran trên thị trường dầu toàn cầu đã suy giảm do các lệnh trừng phạt quốc tế kéo dài, đầu tư nước ngoài hạn chế và cơ sở hạ tầng lão hóa. Dù là nhà khai thác lớn thứ tư trong OPEC, Iran chỉ khai thác khoảng 3 triệu thùng dầu thô mỗi ngày, tương đương khoảng 3% sản lượng toàn cầu.

Khoảng 90% dầu xuất khẩu của nước này được bán cho Trung Quốc, chủ yếu cho các nhà máy lọc dầu độc lập sẵn sàng mua dầu bị trừng phạt với mức chiết khấu lớn. Một số quốc gia khác vẫn tiếp tục mua dầu Iran, trong đó có Syria.

Những tài sản năng lượng quan trọng của Iran là gì?

Hoạt động xuất khẩu dầu của Iran rất dễ bị tấn công vì tập trung tại cảng xuất khẩu Kharg Island ở phía bắc vịnh Ba Tư. Trong những tuần trước khi các cuộc tấn công của Mỹ và Israel bắt đầu, Iran đã tăng cường bốc dầu lên các tàu chở dầu tại cơ sở này, có thể nhằm đưa càng nhiều dầu ra biển càng tốt để tránh nguy cơ bị tấn công.

Các mỏ dầu lớn nhất của Iran gồm Ahvaz, Marun và West Karun, đều nằm ở tỉnh Khuzestan tại phía bắc vịnh Ba Tư, giáp Iraq. Nhà máy lọc dầu lớn nhất của Iran là Abadan cũng nằm trong khu vực này, có công suất xử lý hơn 500.000 thùng dầu mỗi ngày. Những cơ sở quan trọng khác gồm các nhà máy lọc dầu Bandar Abbas và Persian Gulf Star gần eo biển Hormuz, cùng một nhà máy lọc dầu tại thủ đô Tehran.

Các mỏ khí đốt chính của Iran nằm dọc bờ nam vịnh Ba Tư. Các cơ sở tại Assaluyeh và Bandar Abbas xử lý, vận chuyển và cung cấp khí đốt cùng condensate cho nhu cầu trong nước như phát điện, sưởi ấm, hóa dầu và nhiều ngành công nghiệp khác.