Xung đột Trung Đông gây cú sốc phân bón, thế giới đối mặt nguy cơ khủng hoảng lương thực

Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), thế giới hiện đang đối mặt với sự gián đoạn nguồn cung dầu tồi tệ nhất trong lịch sử. Tình trạng thiếu hụt năng lượng kéo dài suốt hai tháng rưỡi qua đã tạo ra hiệu ứng dây chuyền sang nhiều lĩnh vực khác, đặc biệt là ngành phân bón, khiến nông dân trên toàn cầu thiếu các đầu vào cần thiết cho cây trồng, qua đó có thể dẫn đến tình trạng thiếu lương thực nghiêm trọng trong những tháng tới.

Sau cuộc tấn công, Iran đã đóng cửa eo biển Hormuz - tuyến hàng hải chiến lược nối vịnh Ba Tư với vịnh Oman và Biển Ả Rập. Khi hoạt động bình thường, eo biển này vận chuyển khoảng 20% lượng dầu của thế giới, nhưng trong hai tháng qua chỉ có một phần nhỏ lưu lượng hàng hóa đi qua khu vực này. Điều đó đã dẫn tới tình trạng thiếu nhiên liệu trên diện rộng tại nhiều nơi trên thế giới, buộc các chính phủ phải áp dụng biện pháp phân phối hạn chế dầu và khí đốt.

Một trong những lĩnh vực chịu tác động nặng nề nhất là ngành phân bón, khi việc vận chuyển cả nhiên liệu phục vụ sản xuất nguyên liệu đầu vào lẫn chính phân bón đều bị hạn chế nghiêm trọng. Cuộc khủng hoảng này xảy ra đúng vào thời điểm tồi tệ nhất đối với phần lớn Bắc bán cầu, nơi đang bước vào mùa gieo trồng cao điểm.

"Trong kịch bản xấu nhất, điều này sẽ dẫn tới năng suất thấp hơn và mất mùa trong vụ tới. Trong kịch bản tốt nhất, chi phí đầu vào tăng cao sẽ được phản ánh vào giá thực phẩm năm sau", ông Carl Skau thuộc World Food Programme nhận định.

Hai dưỡng chất phân bón quan trọng là nitơ và phosphate đang chịu nguy cơ trực tiếp từ việc phong tỏa eo biển Hormuz. Nguồn cung nitơ, bao gồm urê - loại phân bón được giao dịch nhiều nhất thế giới, dùng để thúc đẩy tăng trưởng và nâng cao năng suất cây trồng - đang chịu tác động lớn nhất do chậm trễ vận chuyển và giá khí LSG, nguyên liệu thiết yếu trong sản xuất, tăng mạnh.

Nhiều quốc gia phụ thuộc lớn vào khu vực vùng Vịnh để nhập khẩu phân bón. Trong khi một số nước còn dự trữ, nhiều quốc gia khác đã bắt đầu đối mặt với tình trạng thiếu hụt. Hoạt động thương mại ngoài khu vực vùng Vịnh cũng có thể bị gián đoạn thêm trong những tháng tới khi các quốc gia ưu tiên đáp ứng nhu cầu nội địa. Ví dụ, tại Ấn Độ, chính phủ hiện đang ưu tiên thị trường trong nước và sử dụng nguồn urê cho sản xuất phân bón nội địa.

Đầu tháng 5, ông Svein Tore Holsether, Giám đốc điều hành Yara - một trong những nhà sản xuất phân bón lớn nhất thế giới - cảnh báo rằng các gián đoạn thương mại do chiến sự tại Iran có thể khiến thế giới mất tới 10 tỷ suất ăn mỗi tuần và các quốc gia nghèo sẽ chịu ảnh hưởng nặng nề nhất.

"Hiện tại, khoảng nửa triệu tấn phân bón nitơ trên toàn cầu không được sản xuất vì tình hình hiện nay", ông Holsether nói. Ông cho rằng năng suất cây trồng sụt giảm do thiếu phân bón có thể kích hoạt một cuộc chiến tranh giành lương thực. Ông cũng kêu gọi các nước châu Âu cân nhắc cẩn trọng tác động của một cuộc chiến giá cả đối với những nhóm dân cư "dễ tổn thương nhất" tại các quốc gia khác.

Ông Holsether nhấn mạnh rằng việc thiếu sử dụng phân bón nitơ có thể khiến năng suất của một số loại cây trồng giảm tới 50% ngay trong vụ đầu tiên.

"Thị trường phân bón mang tính toàn cầu rất cao, vì vậy các sản phẩm này được vận chuyển khắp thế giới, nhưng các điểm đến chính sẽ là châu Á, Đông Nam Á, châu Phi và Mỹ Latinh - những nơi sẽ chịu tác động trực tiếp và nhanh nhất", CEO này cho biết.

Ông cũng cảnh báo cuộc khủng hoảng có thể làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu phân bón tại các khu vực vốn đã sử dụng rất ít phân bón, như khu vực châu Phi cận Sahara.

Khoảng 80% lượng phân bón sử dụng tại châu Phi cận Sahara là hàng nhập khẩu, thường có giá cao hơn so với châu Âu do chi phí vận chuyển lớn. Đối với nhiều quốc gia châu Phi, an ninh phân bón gắn chặt với an ninh lương thực - yếu tố then chốt đối với ổn định kinh tế và xã hội. Tình trạng thiếu hụt phân bón được cho là sẽ tác động mạnh nhất tới các nông hộ nhỏ, lực lượng sản xuất khoảng 70% lương thực của khu vực này.

Trong khi đó tại Mỹ Latinh, cả Brazil và Argentina đều đang vật lộn với chi phí phân bón gia tăng. Theo ước tính của Bộ Nông nghiệp Mỹ, hai quốc gia này hiện đóng góp khoảng 10% sản lượng xuất khẩu lúa mì toàn cầu, 39% ngô và 66% đậu tương.

Cả Brazil và Argentina đều phụ thuộc lớn vào phân bón nhập khẩu, phần lớn đến từ khu vực vùng Vịnh Ba Tư.

Mặc dù phần lớn hoạt động gieo trồng tại khu vực này diễn ra vào nửa cuối năm, nhưng do thời gian vận chuyển kéo dài, các đơn hàng phân bón cho những tháng tới đang được thực hiện ngay từ bây giờ. Điều này khiến Brazil và Argentina phải gấp rút tìm kiếm các chuỗi cung ứng thay thế nhằm đảm bảo cây trồng không bị ảnh hưởng bởi tình trạng thiếu phân bón.

Trong bối cảnh chưa rõ khi nào và bằng cách nào hoạt động thương mại qua eo biển Hormuz có thể trở lại bình thường, nhiều quốc gia đang tìm cách phát triển chuỗi cung ứng thay thế hoặc tích trữ nhiên liệu cho nhu cầu trong nước.

Tuy nhiên, nếu hoạt động thương mại nhiên liệu và phân bón tiếp tục bị gián đoạn thêm trong thời gian dài, thế giới nhiều khả năng sẽ chứng kiến giá lương thực tăng cao cùng các mối đe dọa nghiêm trọng đối với an ninh lương thực tại nhiều khu vực trong năm tới.