Đã đến lúc blockchain phải thoát khỏi tư duy của chính nó

Trong suốt chặng đường từ khi Bitcoin xuất hiện, ngành công nghiệp blockchain gần như chưa bao giờ ngừng tiến về phía trước. Bitcoin chứng minh rằng con người có thể xây dựng một hệ thống tiền tệ mà không cần một ngân hàng trung ương. Ethereum mở rộng khái niệm đó thành một nền tảng có thể lập trình, tạo nên cả một kỷ nguyên của hợp đồng thông minh, DeFi và tài sản số. Sau đó là hàng loạt blockchain thế hệ mới với tham vọng xử lý hàng chục nghìn, thậm chí hàng trăm nghìn giao dịch mỗi giây. Rồi những mạng lưới như Pi Network lại lựa chọn một hướng đi khác khi ưu tiên xây dựng cộng đồng toàn cầu trước khi hoàn thiện hệ sinh thái kinh tế.

Mỗi thế hệ blockchain đều giải quyết một phần giới hạn của thế hệ trước. Đó là điều không thể phủ nhận. Nhưng nếu nhìn toàn bộ bức tranh từ một góc nhìn rộng hơn, có thể thấy rằng tất cả đều đang đi trên cùng một con đường: cố gắng làm cho blockchain nhanh hơn, rẻ hơn, phi tập trung hơn và phổ biến hơn.

Đó là một cuộc đua đáng khâm phục về mặt kỹ thuật. Nhưng cũng chính vì quá tập trung vào kỹ thuật mà có lẽ chúng ta đã bỏ quên câu hỏi quan trọng nhất.

Blockchain tồn tại để thay thế nền kinh tế, hay để phục vụ nền kinh tế?

Hai cách đặt câu hỏi này dẫn đến hai cách thiết kế hoàn toàn khác nhau.

Nếu cho rằng blockchain chính là nền kinh tế, chúng ta sẽ tiếp tục cố gắng đưa mọi chức năng lên blockchain. Blockchain sẽ phải vừa là đồng tiền, vừa là mạng thanh toán, vừa là cơ chế đồng thuận, vừa là hệ thống quản trị, vừa là nền tảng hợp đồng thông minh, vừa là cơ sở dữ liệu, vừa là hệ thống định danh và cuối cùng phải gánh luôn cả vai trò của hạ tầng tài chính.

Đó chính là cách mà phần lớn blockchain đã phát triển trong hơn một thập kỷ qua.

Nhưng nếu coi blockchain chỉ là một thành phần của nền kinh tế số thì mọi thứ sẽ thay đổi.

Thực tế, blockchain chưa bao giờ được tạo ra để thực hiện tất cả những nhiệm vụ đó. Giá trị cốt lõi của blockchain chỉ nằm ở một khả năng duy nhất: tạo ra một cơ chế để nhiều chủ thể không cần tin tưởng nhau vẫn có thể cùng xác nhận một sự thật chung mà không ai có thể tự ý sửa đổi.

Nói cách khác, blockchain không tạo ra giá trị. Blockchain chỉ xác thực giá trị.

Điều này cũng giống như Internet. Internet không tạo ra tri thức, cũng không tạo ra thương mại hay văn hóa. Internet chỉ tạo ra một hạ tầng để tri thức, thương mại và văn hóa được truyền đi nhanh hơn.

Blockchain cũng vậy. Nó không tạo ra lao động. Không tạo ra tài sản. Không tạo ra năng suất. Không tạo ra tăng trưởng kinh tế. Những giá trị đó luôn được tạo ra bởi con người, doanh nghiệp và xã hội. Blockchain chỉ giúp ghi nhận, bảo vệ và xác thực chúng theo một cách minh bạch hơn.

Có lẽ chính vì hiểu chưa đúng vai trò của blockchain mà suốt nhiều năm qua, toàn bộ ngành công nghiệp này gần như bị ám ảnh bởi khái niệm Blockchain Trilemma – bộ ba bất khả thi giữa phi tập trung, bảo mật và khả năng mở rộng.

Các nhóm phát triển liên tục tối ưu thuật toán đồng thuận, cải tiến Layer-2, Layer-3, sharding, zero-knowledge proof và rất nhiều công nghệ khác với mục tiêu vượt qua giới hạn này.

Nhưng nếu nhìn từ góc độ kiến trúc hệ thống, bộ ba bất khả thi có thể không phải là nguyên nhân. Nó chỉ là hệ quả.

Bởi vì chúng ta đang buộc blockchain phải làm quá nhiều việc cùng một lúc.

Không một hạ tầng công nghệ nào trong lịch sử phát triển theo cách như vậy. Giao thức TCP/IP không xây dựng thương mại điện tử. HTTP không điều hành ngân hàng. Hệ thống DNS không quản lý chuỗi cung ứng toàn cầu. Mỗi công nghệ chỉ thực hiện đúng vai trò mà nó được thiết kế.

Chỉ riêng blockchain đang được kỳ vọng phải trở thành mọi thứ.

Khi một hệ thống phải đồng thời làm tất cả, việc xuất hiện những giới hạn là điều gần như tất yếu.

Nhưng đó chưa phải là nghịch lý lớn nhất.

Điều đáng suy nghĩ hơn nằm ở chính native token – đồng tiền gốc của hầu hết các blockchain hiện nay.

Trong phần lớn các mạng lưới, native token đồng thời đóng nhiều vai trò. Nó là tài sản đầu tư. Nó là tài sản staking để bảo vệ mạng lưới. Nó là token quản trị. Nó là đơn vị thanh toán phí giao dịch. Nó cũng là công cụ thu hút cộng đồng và tạo hiệu ứng mạng.

Ở giai đoạn đầu phát triển, mô hình này tạo ra động lực rất mạnh. Giá token càng tăng, hệ sinh thái càng thu hút nhiều lập trình viên, nhiều nhà đầu tư và nhiều ứng dụng hơn.

Nhưng chính thành công đó lại tạo ra một mâu thuẫn kinh tế rất khó giải quyết.

Một blockchain muốn hấp dẫn nhà đầu tư luôn mong native token tăng giá nhanh và liên tục. Trong khi một blockchain muốn trở thành hạ tầng thanh toán của nền kinh tế lại cần chi phí giao dịch thấp, ổn định và có thể dự báo trong nhiều năm.

Hai mục tiêu này không phải lúc nào cũng song hành.

Một tài sản có khả năng tăng giá hàng chục hay hàng trăm lần trong thời gian ngắn thường rất khó trở thành đơn vị thanh toán ổn định cho hàng tỷ giao dịch nhỏ diễn ra mỗi ngày.

Đây không phải là câu chuyện của Bitcoin.

Không chỉ là câu chuyện của Ethereum.

Cũng không chỉ của Pi Network.

Đó là bài toán chung của gần như toàn bộ ngành blockchain hiện nay.

Có lẽ đã đến lúc cộng đồng blockchain cần mở rộng cách nhìn. Thay vì chỉ tập trung vào Blockchain Trilemma, chúng ta cần bắt đầu thảo luận về một vấn đề lớn hơn: kiến trúc kinh tế của blockchain.

Một nền kinh tế trưởng thành không bao giờ để một tài sản duy nhất đồng thời thực hiện mọi chức năng. Tiền, tín dụng, tài sản đầu tư, phương tiện thanh toán, công cụ dự trữ giá trị và cơ chế quản trị luôn được thiết kế thành những lớp khác nhau vì mỗi chức năng có mục tiêu và yêu cầu riêng.

Blockchain cũng sẽ phải đi theo quy luật đó nếu muốn trở thành hạ tầng của nền kinh tế số trong tương lai.

Có thể thế hệ blockchain tiếp theo sẽ không còn được quyết định bởi blockchain nào xử lý nhiều giao dịch hơn, blockchain nào có nhiều người dùng hơn hay blockchain nào có vốn hóa lớn hơn.

Nó sẽ được quyết định bởi blockchain nào hiểu rằng mình chỉ là một lớp trong toàn bộ cấu trúc của nền kinh tế số.

Khi blockchain được đặt đúng vị trí của mình, nó sẽ không còn phải cố gắng thay thế ngân hàng, thay thế thị trường hay thay thế cả nền kinh tế.

Nó sẽ trở thành điều mà ngay từ đầu nó được sinh ra để trở thành: một hạ tầng đáng tin cậy để xác thực, bảo toàn và kết nối giá trị trong nền kinh tế số.

Có lẽ đó mới là dấu hiệu thực sự cho thấy blockchain đã bước sang giai đoạn trưởng thành. Bởi cuộc cách mạng lớn nhất của blockchain sẽ không bắt đầu khi chúng ta tạo ra một blockchain nhanh hơn, mà khi chúng ta hiểu rằng không một blockchain nào có thể thay thế nền kinh tế. Điều nó có thể làm, và nên làm, là trở thành nền móng để một nền kinh tế số tốt hơn được xây dựng trên đó.