Để doanh nghiệp khí trong nước hội nhập chuỗi giá trị năng lượng toàn cầu?

LNG đã trở thành mặt hàng năng lượng được giao dịch rộng rãi trên thị trường quốc tế và là trụ cột năng lượng của nhiều quốc gia. Việt Nam không đứng ngoài xu thế đó; dù tham gia thị trường LNG chưa sớm, nhưng bằng nỗ lực bền bỉ, các doanh nghiệp khí trong nước đã từng bước đạt được những kết quả quan trọng.

Thời gian qua, các doanh nghiệp khí Việt Nam đã chủ động hội nhập chuỗi cung ứng năng lượng quốc tế, thông qua nhập khẩu LNG, phát triển hạ tầng khí đa phương thức gồm đường ống, đường thủy, đường bộ và đường sắt, đồng thời hình thành hệ sinh thái năng lượng tương đối đồng bộ từ thượng nguồn đến hạ nguồn. Những nỗ lực này góp phần đa dạng hóa nguồn cung, nâng cao tính linh hoạt của hệ thống năng lượng và tăng cường kết nối với thị trường khí toàn cầu.

Năm 2024 ghi dấu những cột mốc quan trọng, lần đầu tiên LNG nhập khẩu được sử dụng cho sản xuất điện tại Việt Nam; triển khai thành công việc cung cấp LNG cho khu vực miền Bắc bằng tàu hỏa và xe bồn từ tháng 9/2024, qua đó hoàn thiện chuỗi cung ứng khí đa phương thức trên phạm vi toàn quốc; đồng thời thực hiện thành công thương vụ kinh doanh LNG quốc tế đầu tiên với khối lượng trên 70 nghìn tấn, chính thức đưa doanh nghiệp khí Việt Nam gia nhập bản đồ kinh doanh LNG toàn cầu.

Đặc biệt, tháng 1/2026, Nhà máy Điện Nhơn Trạch 3 và 4 chính thức vận hành thương mại, đánh dấu lần đầu tiên Việt Nam có dự án điện khí LNG quy mô lớn đi vào hoạt động, bổ sung nguồn điện nền linh hoạt cho khu vực phía Nam.

Những kết quả này thể hiện rõ tinh thần đổi mới, tiên phong và vai trò dẫn dắt của doanh nghiệp khí Việt Nam trong xây dựng thị trường năng lượng cạnh tranh, bảo đảm an ninh năng lượng - kinh tế quốc gia, đồng thời tạo “bàn đạp” vững chắc để mở rộng hoạt động ra thị trường quốc tế, đóng góp vào sự phát triển bền vững của ngành công nghiệp năng lượng Việt Nam trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Tại Diễn đàn “Kết nối doanh nghiệp khí Việt Nam với chuỗi cung ứng năng lượng quốc tế”, ngày 14/1, các chuyên gia đã đưa ra các đề xuất chính sách then chốt nhằm giúp doanh nghiệp khí Việt Nam hội nhập sâu rộng, tham gia hiệu quả vào chuỗi giá trị năng lượng toàn cầu.

Theo ông Đặng Huy Đông, nguyên Thứ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư, LNG không chỉ là một loại nhiên liệu mà cần được xác lập là hàng hóa năng lượng mang tính quốc tế, vận hành theo thông lệ thị trường toàn cầu. Việc này cho phép áp dụng linh hoạt các hình thức hợp đồng dài hạn, cơ chế giá theo thị trường và thu hút đa dạng chủ thể tham gia đầu tư, kinh doanh LNG. Nếu tiếp tục quản lý LNG như một mặt hàng độc quyền hoặc nặng về hành chính, Việt Nam sẽ khó hình thành được một thị trường LNG cạnh tranh và minh bạch.

Ở góc độ thể chế, ông cho rằng Nhà nước cần chuyển mạnh từ vai trò “can thiệp trực tiếp” sang “kiến tạo và điều tiết”, tập trung xây dựng khung pháp lý ổn định, minh bạch cho thị trường khí. Điều này không chỉ tạo niềm tin cho nhà đầu tư trong nước mà còn là điều kiện tiên quyết để các doanh nghiệp Việt Nam ký kết hợp đồng LNG dài hạn với đối tác quốc tế.

Chia sẻ thêm về bức tranh thị trường và yêu cầu hội nhập, PGS.TS Phạm Hoàng Lương, Trưởng Nhóm chuyên môn Hệ thống Năng lượng nhiệt Trường Cơ khí (Đại học Bách Khoa Hà Nội), Phó Chủ tịch Hiệp Hội Năng lượng Sạch Việt Nam cho rằng LNG đang ngày càng gắn chặt với các chuẩn mực mới của chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu, đặc biệt là các tiêu chí ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị).

Theo ông, khí thiên nhiên không còn mặc nhiên được coi là “năng lượng sạch” nếu không kiểm soát tốt phát thải methane, CO₂ trong toàn bộ vòng đời dự án. Các hợp đồng LNG thế hệ mới đều gắn với điều khoản về cường độ phát thải carbon, báo cáo khí nhà kính và trách nhiệm chuỗi cung ứng.

“ESG đang trở thành ‘giấy thông hành’ để doanh nghiệp khí tiếp cận vốn quốc tế và tham gia các hợp đồng LNG dài hạn”, PGS.TS Phạm Hoàng Lương nhận định. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp khí Việt Nam phải đầu tư bài bản cho quản trị phát thải, minh bạch tài chính, an toàn vận hành và trách nhiệm xã hội, thay vì chỉ tập trung vào sản lượng hay giá thành.

Từ góc độ đào tạo và chiến lược ngành, PGS.TS Lê Quang Duyến, Trưởng khoa Dầu khí và Năng lượng (Đại học Mỏ - Địa chất), cho rằng Việt Nam đang đứng trước thời điểm bản lề để tái cấu trúc thị trường khí theo hướng hội nhập sâu. Dù hạ tầng LNG bước đầu đã hình thành với các dự án như Thị Vải, Cái Mép, nhưng khung điều tiết thị trường, cơ chế giá và tiếp cận hạ tầng vẫn còn nhiều điểm nghẽn.

Theo PGS.TS Duyến, rào cản lớn nhất hiện nay không chỉ nằm ở nguồn cung khí nội địa suy giảm hay giá LNG cao, mà còn ở năng lực thương mại hóa LNG của doanh nghiệp Việt Nam. Việc thiếu kinh nghiệm giao dịch LNG quốc tế, quản trị rủi ro giá và tỷ giá, cùng hạn chế trong đàm phán hợp đồng dài hạn khiến doanh nghiệp khó tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Từ thực tiễn đó, vị chuyên gia này đề xuất một lộ trình chính sách rõ ràng theo 3 giai đoạn. Trong ngắn hạn, cần minh định cơ chế giá LNG, bảo đảm quyền tiếp cận hạ tầng kho cảng và nâng cao năng lực quản trị thương mại LNG cho doanh nghiệp. Trong trung hạn, cần cải tổ thể chế điều tiết thị trường khí, khuyến khích đầu tư tư nhân và chuẩn hóa các tiêu chí ESG. Về dài hạn, Việt Nam cần xây dựng một khung thị trường khí toàn diện, gắn kết khí - điện - carbon, từng bước tham gia thị trường LNG khu vực và quốc tế.

Phương Thảo