Logistics Việt: Phận làm thuê và nỗi lo thua trên sân nhà

Từ câu chuyện doanh nghiệp xuất khẩu của Việt Nam thiếu container rỗng để xuất hàng, phải phụ thuộc vào các hãng tàu nước ngoài, GS.TS Đặng Đình Đào, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kinh tế và Phát triển (Đại học Kinh tế Quốc dân) nói thẳng doanh nghiệp logistics Việt Nam nhỏ li ti, chưa đi vào quy mô, chất lượng, phải đi làm thuê cho nước ngoài và chỉ làm thuê ở một số công đoạn. Như đội tàu container Việt Nam mới chỉ đáp ứng nhu cầu nội địa và giữ chân gom hàng đến cảng trung chuyển cho các hãng tàu nước ngoài.

Theo GS Đào, trong logistics, thương mại, container thuộc lĩnh vực kho và bao bì hàng hóa, là lĩnh vực kinh tế quốc gia nào cũng quan tâm bởi cả thương mại quốc tế và vận chuyển nội địa đều cần container. Vì thế, ông cho rằng, Việt Nam nên tính toán đầu tư phát triển, không phải có đội tàu mới có container.

"Thời gian qua, sự đứt gãy trong chuỗi cung ứng cho thấy chúng ta đang lệ thuộc quá nhiều vào các hãng tàu nước ngoài. Đây cũng là yếu tố khách quan để chúng ta nhìn nhận lại, để thấy rằng logistics và thương mại Việt Nam có nhiều khoảng trống chưa tính đến.

Thử hỏi trong chính sách phát triển, kho và bao bì chúng ta đã có chưa? Ngay cả chiến lược phát triển ngành logistics Việt Nam vẫn chưa có, mới chỉ có Kế hoạch hành động nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển dịch vụ logistics Việt Nam đến năm 2025 được Thủ tướng Chính phủ ký ban hành tại Quyết định 200/QĐ-TTg ngày 14/2/2017", nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kinh tế và Phát triển nêu rõ và cho rằng phải xem xét lại toàn bộ các vấn đề liên quan đến môi trường logistics, bao gồm thể chế pháp luật logistics, cơ sở hạ tầng logistics, doanh nghiệp logistics... không riêng gì container.

Xuất khẩu gặp khó vì thiếu container rỗng

Vị chuyên gia cũng chỉ ra thực tế buồn, đó là cả nước hiện chưa có trung tâm logistics nào đúng nghĩa. Cả nước có khoảng 370 khu công nghiệp và sắp tới sẽ còn nhiều hơn nữa, nhưng mới chỉ tính đến sản xuất mà chưa thực sự quan tâm đến logistics, các vấn đề hậu cần, điểm dừng nghỉ, các trung tâm logistics để kết nối, thực hiện bảo quản, chuyển tải...

Tương tự, Việt Nam có nhiều cảng biển nhưng nhiều cảng chưa khai thác hết công suất vì không kết nối với đường sắt, với nội địa hiệu quả, đường vào hạn chế.

Ông nhận định, Việt Nam "mới đi một chân", tập trung cho sản xuất mà khâu phân phối, lưu thông, logistics chưa được tính toán đầy đủ. Ngay vấn đề rất nhỏ là container - một dạng bao bì sử dụng nhiều lần, hiệu quả, phục vụ xuất khẩu và thương mại nội địa mà hiện nay Việt Nam hầu như chưa có gì trong tay, phụ thuộc hoàn toàn vào nước ngoài. 

Theo thống kê được đưa ra cách đây vài năm, 75% dịch vụ logistics ở Việt Nam do doanh nghiệp ngoại vận hành, còn lại 25% là do doanh nghiệp nội, những mảng, miếng ngon lành thì doanh nghiệp ngoại đã chiếm lĩnh hết, doanh nghiệp nội không chen chân được.

"Tăng trưởng của Việt Nam vẫn phụ thuộc vào xuất khẩu, mà thành tích xuất siêu lại là của FDI, còn doanh nghiệp nội thường xuyên xuất siêu. Hàng hóa xuất nhập khẩu của FDI đều do hệ thống logistics của họ đảm nhận luôn, còn doanh nghiệp Việt chỉ làm thuê một công đoạn nào đó mà thôi", GS.TS Đặng Đình Đào cho biết và lưu ý đây là câu chuyện gắn với môi trường logistics.

"Lâu nay chúng ta mới bàn nhiều về môi trường kinh doanh, môi trường sản xuất mà không chú ý đến môi trường logistics, cả hệ thống hạ tầng logistics chúng ta cũng chưa có, trong đó vấn đề công nghiệp bao bì cũng chưa được chú ý.

Trước đây, cơ quan quản lý và doanh nghiệp mới chú ý đến công nghiệp bao bì giấy, túi - một phần rất nhỏ của hàng hóa tiêu dùng, nhưng muốn hàng hóa đi xa, trong thời gian dài thì cần phải có bao bì container, kể cả container đông lạnh.

Cho nên, đã đến lúc phải xem xét lại tổng thể ngành logistics, môi trường logistics, từ chính sách phát triển đến cơ sở hạ tầng, phát triển doanh nghiệp... Nếu không giải quyết thì những năm tiếp theo, lại tiếp tục nảy sinh những vấn đề khác, không chỉ là câu chuyện thiếu container xuất hàng. 

Đã đến lúc hình thành và phát triển thị trường bất động sản logistics, như trung tâm logistics, khu công nghiệp logistics, cụm logistics… để thu hút đầu tư logistics trong nước và quốc tế", vị chuyên gia nói, đồng thời nhấn mạnh, nếu Việt Nam không thay đổi môi trường logistics thì sẽ bị thua ngay trên sân nhà và mất luôn thị trường logistics, giống như điều đã xảy ra với thị trường bán lẻ.

Lưu ý Việt Nam cần phải có những đánh giá khách quan về logistics, GS Đào cho rằng, hiện Việt Nam vẫn còn phụ thuộc vào nghiên cứu của một số tổ chức quốc tế, mà những nghiên cứu ấy nhiều khi không phản ánh đúng thị trường, năng lực ngành logistics Việt Nam.

"Tôi nhớ năm 2018, Ngân hàng Thế giới báo cáo Chỉ số hoạt động logistics (LPI) 2018 của Việt Nam xếp hạng 39/160, tăng 25 bậc so với hạng 64/160 của năm 2016. Con số này có lẽ mang tính động viên trên văn bản là chính, còn nhiều vấn đề Việt Nam chưa thể giải quyết", ông nói.

Tín hiệu đáng mừng được GS Đào chỉ ra, đó là ngành nông nghiệp đã quan tâm hơn đến kết nối logistics, gia công để nâng cao giá trị bảo quản, giảm các khâu trung gian, giảm đầu nậu, giảm chi phí logistics, để doanh nghiệp cũng người sản xuát là nông dân cùng hưởng lợi.