Điện mặt trời mái nhà được “mở khóa”, nâng giới hạn bán điện dư lên 50%

Chính phủ vừa ban hành Nghị định số 243/2026/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số quy định liên quan đến phát triển điện năng lượng tái tạo, trong đó có thay đổi đáng chú ý về cơ chế xử lý phần sản lượng điện dư của các hệ thống điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ.

Theo quy định mới, các tổ chức, cá nhân sở hữu hệ thống điện mặt trời mái nhà có thể bán lượng điện dư với tỷ lệ tối đa 50% sản lượng điện phát ra tại đầu ra của hệ thống theo điều kiện bức xạ. Mức này cao hơn đáng kể so với quy định trước đây chỉ cho phép bán tối đa 20% sản lượng điện dư ( Nghị định số 58/2025/NĐ-CP).

Chính sách mới được áp dụng đối với nhiều nhóm hệ thống, gồm điện mặt trời mái nhà của hộ gia đình sử dụng nhà ở riêng lẻ; các hệ thống đấu nối lưới điện quốc gia ở cấp điện áp hạ áp; hệ thống tại khu vực miền núi, biên giới, hải đảo; công trình sử dụng tài sản công và các hệ thống khác thuộc phạm vi quy hoạch phát triển điện lực.

Một điểm đáng chú ý khác là trong giai đoạn từ khi Nghị định có hiệu lực đến ngày 31/12/2030, trường hợp lưới điện khu vực có khả năng tiếp nhận và đáp ứng yêu cầu vận hành an toàn, bên mua và bên bán có thể thỏa thuận mua bán sản lượng điện dư vượt quá mức 50%.

Đối với những khu vực miền núi, biên giới, hải đảo chưa được kết nối với hệ thống điện quốc gia, cơ chế mới còn mở rộng hơn khi không giới hạn sản lượng điện dư được bán. Toàn bộ lượng điện phát lên lưới sẽ được thanh toán trên cơ sở số liệu đo đếm thực tế tại công tơ. Khi các khu vực này được đấu nối với hệ thống điện quốc gia, việc mua bán sẽ chuyển sang thực hiện theo quy định chung.

Việc điều chỉnh tỷ lệ điện dư được bán từ 20% lên 50% được xem là bước thay đổi quan trọng trong cách tiếp cận đối với điện mặt trời mái nhà. Trước đây, giới hạn 20% khiến nhiều chủ đầu tư và hộ gia đình gặp khó khăn trong việc tối ưu hiệu quả đầu tư, nhất là những thời điểm bức xạ cao nhưng nhu cầu sử dụng điện tại chỗ thấp.

Trong thực tế, điện mặt trời mái nhà thường phát điện mạnh vào ban ngày, trong khi nhu cầu tiêu thụ của nhiều hộ gia đình, cơ sở sản xuất, kinh doanh có thể không hấp thụ hết lượng điện tạo ra. Việc nâng tỷ lệ được bán lên 50% giúp giảm lượng điện bị lãng phí, nâng cao hiệu suất khai thác hệ thống và cải thiện bài toán kinh tế đối với người đầu tư.

Ở góc độ thị trường điện, cơ chế mới cũng tạo thêm nguồn cung từ các nguồn năng lượng phân tán, đặc biệt trong các khung giờ có bức xạ mặt trời cao. Thay vì chỉ được xem là nguồn điện phục vụ nhu cầu nội bộ, điện mặt trời mái nhà có thêm vai trò hỗ trợ hệ thống điện thông qua việc cung cấp phần sản lượng dư ra thị trường.

Đáng chú ý, quy định cho phép mua bán vượt 50% trong trường hợp lưới điện đủ khả năng tiếp nhận cho thấy cơ quan quản lý đang chuyển dần từ cách tiếp cận kiểm soát tỷ lệ sang đánh giá dựa trên năng lực vận hành thực tế của hệ thống điện. Điều này mở ra dư địa phát triển linh hoạt hơn, đồng thời vẫn bảo đảm nguyên tắc an toàn, ổn định của lưới điện quốc gia.

Tuy nhiên, việc mở rộng tỷ lệ điện dư được bán cũng đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực quản lý vận hành lưới điện, đặc biệt tại những khu vực có tốc độ phát triển điện mặt trời mái nhà nhanh. Khi nguồn điện phân tán tăng lên, ngành điện cần tiếp tục đầu tư hạ tầng lưới, hệ thống đo đếm, dự báo phụ tải và khả năng điều độ để tránh nguy cơ quá tải cục bộ hoặc khó khăn trong cân bằng cung - cầu.

Về cơ chế giá, Nghị định 243/2026/NĐ-CP quy định giá mua bán điện dư được xác định theo giá điện năng thị trường điện bình quân của năm trước liền kề do đơn vị vận hành giao dịch thị trường điện công bố. Trường hợp mức giá này cao hơn giá tối đa trong khung giá phát điện đối với điện mặt trời mặt đất không có hệ thống lưu trữ, giá mua sẽ áp dụng theo mức trần tương ứng.

Quy định này hướng tới việc tạo cơ chế minh bạch hơn trong xác định giá mua điện dư, hạn chế tình trạng đầu tư theo kỳ vọng giá cố định, đồng thời gắn hoạt động phát triển điện mặt trời mái nhà với diễn biến thực tế của thị trường điện.

Bên cạnh đó, tổ chức, cá nhân bán sản lượng điện dư vẫn phải thực hiện các thủ tục liên quan đến giấy phép hoạt động điện lực, trừ những trường hợp được pháp luật quy định miễn.

Với những thay đổi mới, điện mặt trời mái nhà được kỳ vọng sẽ chuyển mạnh từ mô hình “tự sản xuất để giảm hóa đơn tiền điện” sang mô hình vừa tự tiêu thụ, vừa tham gia bổ sung nguồn điện cho hệ thống. Đây có thể xem là bước tiến quan trọng trong quá trình huy động nguồn lực xã hội cho phát triển năng lượng tái tạo, góp phần giảm áp lực đầu tư nguồn điện tập trung và hỗ trợ mục tiêu chuyển dịch năng lượng.