Từ chuỗi cung ứng của Nike: Thiếu sót chưa dễ sửa...

Là một trong những doanh nghiệp chịu ảnh hưởng nặng nề của làn sóng đại dịch Covid-19 lần thứ tư, hồi tháng 7/2021, Nike - doanh nghiệp thời trang, giày dép của Mỹ đã thông báo tạm dừng sản xuất tại Việt Nam. 

Công ty nghiên cứu BTIG của Phố Wall ước tính, Nike mất 40 triệu đôi giày mỗi tháng do ngừng sản xuất, tương đương tổng cộng 80 triệu đôi. Có tới 43% sản phẩm của Nike xuất xứ từ Việt Nam.

Trong báo cáo về tình hình hoạt động kinh doanh mới đây, Nike cho biết, việc tạm dừng các nhà máy ở Việt Nam và vấn đề chuỗi cung ứng đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến hoạt động của doanh nghiệp, tuy nhiên đây là các yếu tố mang tính nhất thời và các nhà máy tại Việt Nam đang dần mở cửa trở lại.

Dữ liệu sản xuất của Nike cho thấy, tính đến hết tháng 8/2021, có 138 nhà sản xuất, cung ứng của công ty này đặt nhà máy tại Việt Nam. Đáng lưu ý, thống kê cho thấy, các nhà cung ứng chủ lực cho Nike đều là những doanh nghiệp FDI tên tuổi trong ngành may mặc, da giày tại Việt Nam, như Tae Kwang Vina Industrial, Chang Shin, Việt Nam Mộc Bài (Hàn Quốc); Gain Lucky (Trung Quốc), Woldon (Hong Kong, Trung Quốc); Pou Sung, Pou Chen, Dora Orient (Đài Loan, Trung Quốc)... Các nhà máy này có tổng cộng gần 484.000 lao động.

Theo PGS.TS Phạm Tất Thắng, nghiên cứu viên cao cấp Bộ Công thương, Việt Nam xuất khẩu giày dép hàng đầu thế giới nhưng doanh nghiệp Việt cho tới nay vẫn đứng ngoài chuỗi sản xuất của các doanh nghiệp hàng đầu như Nike. Đây là một trong những nhược điểm của nền kinh tế Việt Nam, xảy ra không chỉ trong chuỗi sản xuất của Nike mà với cả các doanh nghiệp FDI khác, trong các lĩnh vực, ngành nghề khác.

Chẳng hạn như Samsung, tập đoàn này nhiều lần mời chào, đánh tiếng tìm nhà cung ứng nhưng doanh nghiệp Việt không tham gia được, ngoại trừ phần bao bì. Mà phần bao bì không phải doanh nghiệp Việt làm được toàn bộ, chỉ là phần đơn giản mà thôi.

"Khi thu hút FDI đầu tư vào Việt Nam, chúng ta chưa kết nối được doanh nghiệp Việt Nam với phần đầu nguồn, dịch vụ trong quá trình sản xuất và hạ nguồn của các cơ sở sản xuất của FDI

Đây là khiếm khuyết của nền kinh tế, làm giảm đáng kể hiệu quả của việc tiếp nhận vốn FDI. Việt Nam đã ký kết các FTA, các hiệp định bảo hộ đầu tư. Nếu các doanh nghiệp của Việt Nam nhập khẩu được công nghệ tiên tiến, phù hợp với nhu cầu của các doanh nghiệp FDI, tương thích với sản phẩm của họ thì lúc đó doanh nghiệp Việt mới kết nối được với đầu vào cũng như đầu ra của quá trình sản xuất của FDI", ông Thắng nói.

Vị chuyên gia khẳng định, Việt Nam đã nhìn ra vấn đề này và đang khuyến khích các doanh nghiệp trong nước thay đổi.

Trong lĩnh vực sản xuất lắp ráp ô tô, Thaco là một ví dụ. Với thị trường trong nước, Thaco cung cấp các sản phẩm như kính, nhíp, ghế, dây điện, máy lạnh, Audio, AVN, ống xả, moving parts, la phông trần, tappi sàn, tấm lót khoang hành lý, pallet nhựa xe đẩy hàng, sơn linh kiện nhựa, cản xe, khuôn, linh kiện cơ khí ô tô, cơ khí xây dựng, cơ khí nông nghiệp, thiết bị công nghiệp… cho các nhà máy sản xuất lắp ráp ô tô của Thaco tại Khu công nghiệp Thaco Chu Lai và các công ty bên ngoài Thaco.

Thaco cũng trở thành nhà cung cấp linh kiện, thiết bị gốc (OEM) cấp 1 và cấp 2, xuất khẩu các sản phẩm như linh kiện composite, nhíp, cản xe, áo ghế, bọc cần số, khung ghế bằng vật liệu composite, thùng xe, bồn nhiên liệu, khuôn công nghiệp, xe đẩy hành lý sân bay, linh kiện cơ khí nông nghiệp… cho các đối tác Hàn Quốc, Malaysia, Nhật Bản...

Tuy nhiên, PGS.TS Phạm Tất Thắng lưu ý, vẫn còn nhiều lĩnh vực khác như điện thoại thông minh, máy tính, dệt may, giày dép... đòi hỏi doanh nghiệp phải đầu tư khác. Trong dệt may, ít ra Việt Nam cũng đã giải quyết được vấn đề về sợi, một phần về vải, thậm chí có thể xuất khẩu. Tuy nhiên, đòi hỏi trong quá trình sản xuất của lĩnh vực dệt may hết sức phức tạp, cần thay đổi theo thị trường, mà sự thay đổi, thích ứng này của doanh nghiệp Việt chưa làm được.

Một vấn đề khác được PGS.TS Phạm Tất Thắng chỉ ra khi nhìn vào chuỗi cung ứng của doanh nghiệp FDI, đó là thu nhập của người lao động. FDI đầu tư vào Việt Nam góp phần giải quyết công ăn việc làm cho người lao động, nhưng mức lương họ được hưởng còn thấp.

"Một trong những yếu tố quan trọng để doanh nghiệp FDI chọn Việt Nam đầu tư, đó là giá nhân công rẻ.

Nếu lương người lao động không thấp liệu các doanh nghiệp FDI có chọn Việt Nam? Lương người lao động ở Việt Nam đang nhích lên, sức hấp dẫn của Việt Nam đối với doanh nghiệp FDI sẽ giảm đi.

Chúng ta luôn mong muốn lương của người lao động tăng lên, nhưng cao lên thì FDI đi tìm nơi khác, họ có thể sang Bangladesh, Campuchia, Indonesia... Do đó, bài toán lợi ích quốc gia, lợi ích người lao động và lợi ích nhà đầu tư phải hài hòa", PGS.TS Phạm Tất Thắng nêu rõ.

Liên quan đến khả năng để doanh nghiệp Việt Nam gia nhập vào chuỗi sản xuất toàn cầu, trong nhiều lần trao đổi với báo chí, lãnh đạo Hiệp hội Da giày Túi xách Việt Nam (Lefaso) thừa nhận đây là chuyện khó, nhưng không phải là quá khó. Vấn đề là khi vào chuỗi cung ứng toàn cầu đòi hỏi phải có sự kiên trì, chấp nhận rủi ro và cả vốn liếng đầu tư, nhất là có đội ngũ về quản lý, công nghệ, nhà máy sản xuất đủ lớn. Đã có nhiều công ty trong nước làm được, bằng cách đầu tư vốn và thuê quản lý nước ngoài.

Bên cạnh đó, để nâng cao phần giá trị gia tăng, các doanh nghiệp Việt cần cố gắng nhận đơn hàng trực tiếp, thay vì nhận qua trung gian từ Hàn Quốc, Đài Loan, Hồng Kong như hiện nay. Doanh nghiệp Việt cần làm chủ chuỗi cung ứng và thoát dần ra khỏi gia công; phát triển sản phẩm, tham gia vào các khâu làm mẫu, thiết kế…