Từ dầu mỏ tới vàng bạc: Quyền lực của Petrodollar trong hệ thống tài chính toàn cầu

Trong bối cảnh chiến sự Trung Đông leo thang, nhiều hãng phân tích tài chính quốc tế đã nhắc lại vai trò của Petrodollar trong biến động thị trường toàn cầu. Trong bài phân tích “Xu hướng giao dịch dựa trên Petrodollar trong bối cảnh chiến tranh tiếp diễn - Giá dầu nhảy vọt, USD lên mức cao nhất năm 2026”, nhà phân tích Elior Manier trên trang MarketPulse cho rằng, khi giá nhiên liệu tăng mạnh vì chiến tranh, các quốc gia nhập khẩu dầu buộc phải tăng nhu cầu USD để thanh toán năng lượng, qua đó củng cố sức mạnh của đồng dollar trên thị trường tiền tệ toàn cầu.

Cùng thời điểm, nhà kinh tế Marc Chandler trong bài bình luận thị trường đăng trên Seeking Alpha cũng nhận định rằng, xung đột tại vùng Vịnh đang kích hoạt “chu trình Petrodollar” quen thuộc của thị trường. Khi dầu tăng giá, đồng USD thường mạnh lên và dòng tiền trú ẩn quay trở lại các tài sản an toàn.

Trong khi đó, theo bài viết của hai phóng viên Sinéad Carew và Alun John của Reuters, ngay sau khi chiến sự bùng phát, thị trường toàn cầu đã phản ứng tức thì khi giá dầu tăng mạnh cùng lúc với USD và vàng, phản ánh nỗi lo về gián đoạn nguồn cung năng lượng và nguy cơ lạm phát mới trên toàn cầu.

Khi một tàu chở dầu rời cảng Ras Tanura ở Saudi Arabia, đi qua eo biển Hormuz rồi cập bến ở Nhật Bản, Hàn Quốc hay châu Âu, dòng tiền đi kèm với nó không chỉ là giá trị của những thùng dầu. Đó còn là một mắt xích trong một hệ thống tài chính khổng lồ đã vận hành hơn nửa thế kỷ.

Ít ai để ý rằng từ những thùng dầu ấy, dòng tiền có thể chảy vào trái phiếu chính phủ Mỹ, vào các ngân hàng quốc tế, vào những quỹ đầu tư quốc gia. Và cuối cùng, một phần trong số đó lại tìm đường đến các kho vàng của thế giới.

Trong thế giới tài chính hiện đại, dầu mỏ, USD và vàng bạc không phải là ba câu chuyện tách rời. Chúng là ba phần của cùng một hệ thống quyền lực tiền tệ toàn cầu.

Khi dầu mỏ trở thành trụ cột của đồng USD

Để hiểu Petrodollar, cần quay trở lại thời điểm thế giới bước vào một bước ngoặt tiền tệ.

Năm 1971, Tổng thống Mỹ Richard Nixon chấm dứt việc chuyển đổi USD sang vàng. Quyết định này đánh dấu sự kết thúc của hệ thống tiền tệ hậu chiến Bretton Woods, vốn được thiết lập sau Thế chiến II với sự tham gia của 44 quốc gia và đặt đồng USD vào trung tâm trật tự tài chính toàn cầu.

Khi Mỹ ngừng chuyển đổi USD sang vàng, đồng tiền này trở thành tiền pháp định, giá trị phụ thuộc vào sức mạnh của nền kinh tế Mỹ và niềm tin của thị trường.

Nhưng một câu hỏi lớn xuất hiện: nếu USD không còn gắn với vàng, điều gì sẽ duy trì nhu cầu toàn cầu đối với đồng tiền này?

Câu trả lời đến từ một nguồn năng lượng: dầu mỏ.

Sau cuộc khủng hoảng dầu mỏ năm 1973, giá dầu thế giới tăng gấp nhiều lần trong thời gian ngắn. Các quốc gia xuất khẩu dầu thu về lượng tiền khổng lồ. Trong bối cảnh đó, Mỹ đạt một thỏa thuận chiến lược với Saudi Arabia, quốc gia sản xuất dầu lớn nhất trong Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ (OPEC).

Theo thỏa thuận này, dầu mỏ của Saudi Arabia sẽ được định giá và thanh toán bằng USD, đổi lại Mỹ cung cấp hỗ trợ quân sự và hợp tác kinh tế.

Dần dần, hầu hết các nước OPEC đều bán dầu bằng USD.

Một chuẩn mực quốc tế hình thành: dầu mỏ, mặt hàng chiến lược nhất thế giới, được giao dịch bằng đồng tiền của Mỹ.

Bất kỳ quốc gia nào muốn nhập khẩu dầu, từ Nhật Bản, Hàn Quốc đến châu Âu, đều phải nắm giữ USD. Điều đó khiến nhu cầu đối với đồng tiền Mỹ trở thành một nhu cầu mang tính cấu trúc của nền kinh tế toàn cầu.

Như vậy, dù USD không còn được bảo chứng bằng vàng, nó vẫn được “neo” vào một tài nguyên khác: năng lượng của thế giới hiện đại.

Từ đó, Petrodollar ra đời.

Chu trình Petrodollar và dòng tiền khổng lồ quay vòng thế giới

Petrodollar không chỉ là tiền bán dầu. Quan trọng hơn, đó là chu trình tái chế tiền dầu mỏ trong hệ thống tài chính quốc tế.

Chu trình này vận hành theo một logic khá đơn giản.

Các quốc gia nhập khẩu dầu dùng USD để mua dầu từ Trung Đông. Các nước xuất khẩu dầu như Saudi Arabia, Kuwait hay Qatar nhờ đó thu về lượng USD khổng lồ.

Tuy nhiên, nền kinh tế trong nước của họ thường không đủ lớn để hấp thụ hết số tiền này. Phần tiền dư thừa được đưa trở lại thị trường tài chính toàn cầu.

Một phần lớn được đầu tư vào trái phiếu chính phủ Mỹ, một trong những tài sản an toàn và thanh khoản nhất thế giới. Một phần khác chảy vào cổ phiếu, bất động sản hoặc các quỹ đầu tư quốc tế.

Nhiều quốc gia dầu mỏ đã lập ra các quỹ tài sản quốc gia để quản lý nguồn tiền khổng lồ này. Một ví dụ tiêu biểu là Kuwait Investment Authority, được thành lập từ năm 1953 và ngày nay quản lý hàng trăm tỷ USD tài sản.

Theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), tổng tài sản của các quỹ tài sản quốc gia thuộc các nước xuất khẩu dầu hiện lên tới hơn 4.000 tỷ USD.

Những quỹ này đầu tư khắp thế giới, từ Phố Wall đến các tòa nhà chọc trời ở London, từ các công ty công nghệ tại Mỹ đến các dự án hạ tầng ở châu Á.

Dòng tiền dầu mỏ vì thế trở thành một nguồn thanh khoản khổng lồ của hệ thống tài chính toàn cầu.

Trong thập niên 1970, khi giá dầu tăng mạnh, dòng Petrodollar đổ vào các ngân hàng phương Tây với quy mô lớn. Các ngân hàng này sau đó lại cho vay số tiền đó ra toàn thế giới, đặc biệt là các nước đang phát triển.

Những thùng dầu khai thác ở Trung Đông vì thế không chỉ cung cấp năng lượng cho thế giới. Chúng còn cung cấp vốn cho hệ thống tài chính toàn cầu.

Khi Petrodollar dịch chuyển, vàng và bạc thường phản ứng

Nếu Petrodollar là dòng máu của hệ thống tài chính hiện đại, thì vàng và bạc thường là nhiệt kế đo trạng thái của hệ thống đó.

Trong nhiều giai đoạn lịch sử, mỗi khi Petrodollar biến động mạnh do giá dầu tăng, chiến tranh hay bất ổn địa chính trị, thị trường kim loại quý thường phản ứng ngay lập tức.

Một ví dụ kinh điển là thập niên 1970. Sau cuộc khủng hoảng dầu mỏ năm 1973, lạm phát toàn cầu leo thang và hệ thống tiền tệ thế giới bước vào giai đoạn bất ổn. Trong bối cảnh đó, nhà đầu tư tìm đến vàng như một nơi trú ẩn.

Giá vàng đã tăng từ khoảng 35 USD/ounce lên hơn 800 USD/ounce vào năm 1980, một trong những chu kỳ tăng mạnh nhất trong lịch sử.

Bất ổn tại Trung Đông cũng thường kích hoạt phản ứng tương tự.

Những sự kiện như Cách mạng Iran năm 1979, Chiến tranh vùng Vịnh năm 1990 hay chiến tranh Iraq năm 2003 đều khiến giá dầu và giá vàng biến động mạnh.

Trung Đông hiện sản xuất khoảng một phần ba lượng dầu của thế giới. Khi khu vực này rơi vào xung đột, nguy cơ gián đoạn nguồn cung năng lượng khiến thị trường lo ngại về lạm phát, suy thoái và bất ổn tài chính.

Trong những thời điểm như vậy, vàng và bạc thường được xem là tài sản trú ẩn cuối cùng.

Nhưng mối liên hệ giữa Petrodollar và kim loại quý không chỉ nằm ở yếu tố chiến tranh.

Trong những năm gần đây, một xu hướng khác cũng đang được thảo luận nhiều: khả năng giảm phụ thuộc vào USD trong thương mại năng lượng.

Một số quốc gia đã thử nghiệm giao dịch dầu bằng các đồng tiền khác. Trung Quốc thúc đẩy thanh toán dầu bằng nhân dân tệ, trong khi Nga bán dầu cho một số đối tác bằng nhiều loại tiền tệ khác nhau.

Petrodollar có đang lung lay?

Trong ba năm gần đây, hệ thống Petrodollar bắt đầu đối mặt với những thử thách mới.

Sau các lệnh trừng phạt tài chính nhằm vào Nga từ năm 2022, một số quốc gia đã tìm cách đa dạng hóa đồng tiền thanh toán trong thương mại năng lượng. Nga chuyển một phần giao dịch dầu sang nhân dân tệ và đồng rupee, trong khi Trung Quốc thúc đẩy các hợp đồng dầu định giá bằng nhân dân tệ trên thị trường Thượng Hải.

Ngay cả Saudi Arabia, quốc gia được xem là trụ cột của hệ thống Petrodollar, cũng phát đi những tín hiệu đáng chú ý. Trong các cuộc trao đổi kinh tế với Trung Quốc và một số đối tác châu Á, Riyadh cho biết sẵn sàng thảo luận khả năng thanh toán dầu bằng các đồng tiền khác ngoài USD.

Dù các giao dịch này hiện vẫn chiếm tỷ trọng nhỏ so với quy mô thị trường dầu toàn cầu, nhiều nhà phân tích cho rằng đây là dấu hiệu cho thấy cấu trúc tiền tệ của thương mại năng lượng đang dần đa dạng hơn.

Tuy vậy, phần lớn chuyên gia cũng nhận định Petrodollar khó có thể suy yếu nhanh chóng. Quy mô của thị trường tài chính Mỹ, độ sâu của thị trường trái phiếu kho bạc và vai trò của USD trong hệ thống thanh toán quốc tế vẫn là những lợi thế mà chưa có đồng tiền nào dễ dàng thay thế.

Vì vậy, thay vì một sự thay thế đột ngột, nhiều khả năng thế giới sẽ bước vào một giai đoạn chuyển tiếp dài, nơi Petrodollar vẫn giữ vai trò trung tâm nhưng phải chia sẻ ảnh hưởng với các cơ chế thanh toán mới.

Sau hơn nửa thế kỷ, Petrodollar vẫn là một trong những nền tảng quan trọng của tài chính toàn cầu.

Mỗi ngày, thế giới tiêu thụ khoảng 100 triệu thùng dầu và phần lớn các giao dịch này vẫn được định giá bằng USD.

Chừng nào dầu mỏ vẫn là nguồn năng lượng chủ chốt của nền kinh tế toàn cầu, chừng đó Petrodollar vẫn sẽ là một phần của hệ thống tài chính quốc tế.

Nhưng mỗi khi dòng Petrodollar dịch chuyển, bởi chiến tranh, khủng hoảng hay thay đổi trong cấu trúc tiền tệ, những thị trường nhạy cảm nhất từ dầu mỏ đến vàng bạc sẽ là nơi cảm nhận rõ ràng nhất những cơn sóng ngầm của dòng tiền đó.

Trong thế giới tài chính, đôi khi chỉ cần một tàu dầu rời cảng Trung Đông, một thỏa thuận tiền tệ mới được ký kết, hay một cuộc khủng hoảng địa chính trị bùng nổ, là đủ để làm rung chuyển cả thị trường kim loại quý.

Bởi phía sau mỗi thỏi vàng trong kho dự trữ của thế giới không chỉ có câu chuyện của kim loại quý, mà còn có câu chuyện của dầu mỏ, tiền tệ và quyền lực toàn cầu.

Trong những ngày chiến sự Trung Đông leo thang, thị trường tài chính thế giới một lần nữa cho thấy mối liên hệ sâu sắc giữa dầu mỏ, đồng USD và vàng bạc. Giá dầu tăng, USD mạnh lên và vàng bạc thu hút dòng tiền trú ẩn.

Đó chính là biểu hiện sống động của hệ thống Petrodollar, một cấu trúc tiền tệ được hình thành từ những thùng dầu của Trung Đông nhưng có khả năng làm rung chuyển cả thị trường vàng bạc và hệ thống tài chính toàn cầu.

Dầu mỏ và kim loại quý có thể cùng tăng trong các giai đoạn khủng hoảng năng lượng

Trong nhiều giai đoạn của lịch sử tài chính hiện đại, thị trường dầu mỏ và kim loại quý thường có xu hướng biến động cùng chiều, đặc biệt trong các thời kỳ bất ổn địa chính trị hoặc cú sốc năng lượng.

Khi giá dầu tăng mạnh, chi phí năng lượng toàn cầu gia tăng, kéo theo lo ngại về lạm phát và suy giảm tăng trưởng kinh tế. Trong bối cảnh đó, dòng vốn trên thị trường tài chính thường dịch chuyển sang các tài sản trú ẩn như vàng và bạc.

Một ví dụ gần đây là năm 2022, khi xung đột Nga - Ukraine khiến giá dầu Brent có thời điểm vượt 130 USD/thùng, mức cao nhất trong hơn một thập niên. Cùng thời gian đó, giá vàng trên thị trường quốc tế cũng tăng lên trên 2.000 USD/ounce, phản ánh tâm lý phòng vệ rủi ro của nhà đầu tư toàn cầu.

Theo nhiều tổ chức nghiên cứu thị trường, trong các giai đoạn khủng hoảng năng lượng hoặc bất ổn địa chính trị, kim loại quý thường đóng vai trò như một “tài sản cân bằng rủi ro” của hệ thống tài chính toàn cầu.

Trong kinh tế học, dầu mỏ thường được xem là “nguồn gốc của lạm phát chi phí”, trong khi vàng và bạc lại được coi là thước đo niềm tin đối với tiền tệ, vì vậy mỗi khi thị trường năng lượng biến động mạnh, thị trường kim loại quý thường phản ứng rất nhanh.