Nâng cao năng lực tự chủ năng lượng và bài toán M&A

1. Thị trường năng lượng những năm gần đây liên tục ghi nhận biến động, tác động lớn đến bức tranh kinh tế toàn cầu, thậm chí đẩy không ít nền kinh tế rơi vào trạng thái khủng hoảng. Vậy nên, năng lượng và bảo đảm an ninh năng lượng luôn là chính sách ưu tiên hàng đầu trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của mọi quốc gia, vùng lãnh thổ. Và trong bối cảnh thách thức toàn cầu gia tăng, góc nhìn về an ninh năng lượng cũng đã có sự thay đổi. An ninh năng lượng giờ không chỉ là câu chuyện bảo đảm đủ nguồn cung mà đã mở rộng sang năng lực làm chủ công nghệ, chuỗi cung ứng, thị trường và các nguồn lực chiến lược phục vụ phát triển lâu dài.

Trong xu thế đó, M&A đang được xem là công cụ chiến lược để không chỉ các công ty/tập đoàn năng lượng quốc tế mà cả các quốc gia, vùng lãnh thổ hướng tới để giải bài toán năng lượng “đi trước một bước”. Từ dầu khí, điện, khí thiên nhiên hóa lỏng (LNG) đến năng lượng tái tạo, điện gió ngoài khơi hay hydrogen, các thương vụ M&A liên tục diễn ra nhằm mở rộng quy mô hoạt động, tiếp cận công nghệ mới và gia tăng khả năng kiểm soát chuỗi giá trị.

Thực tế cho thấy, trong một thế giới cạnh tranh ngày càng gay gắt, tăng trưởng hữu cơ thông qua đầu tư mới tuy vẫn cần thiết nhưng không còn đủ để đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh. M&A trở thành con đường ngắn hơn để doanh nghiệp sở hữu tài sản, công nghệ, nguồn nhân lực chất lượng cao, hệ thống khách hàng và thị trường đã được hình thành.

Đối với các doanh nghiệp năng lượng Việt Nam, M&A không chỉ là cơ hội mở rộng quy mô, gia tăng doanh thu hay lợi nhuận mà còn là giải pháp để nhanh chóng nâng cao năng lực trong bối cảnh ngành năng lượng đang bước vào một giai đoạn chuyển đổi sâu sắc với sự xuất hiện của LNG, điện gió ngoài khơi, hydrogen, công nghệ lưu trữ năng lượng, thu giữ carbon và các mô hình kinh doanh mới.

Nhiều nền kinh tế lớn trên thế giới đã xây dựng chiến lược bảo đảm năng lượng thông qua việc đầu tư ra nước ngoài, mua cổ phần tại các mỏ dầu khí, tham gia các dự án LNG, sở hữu hạ tầng vận chuyển, kho chứa hoặc các doanh nghiệp công nghệ năng lượng. Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc hay nhiều quốc gia châu Âu đều đã và đang sử dụng các doanh nghiệp năng lượng như những “cánh tay nối dài” để mở rộng khả năng tiếp cận nguồn tài nguyên, công nghệ và thị trường trên phạm vi toàn cầu.

Vậy nên, trong bối cảnh nhu cầu năng lượng được dự báo tiếp tục tăng mạnh trong nhiều thập niên tới, việc các doanh nghiệp năng lượng tham gia các hoạt động M&A quốc tế không chỉ mang ý nghĩa kinh doanh mà còn giúp mở rộng khả năng tiếp cận các nguồn lực chiến lược phục vụ phát triển đất nước. Thông qua M&A, doanh nghiệp có thể tham gia vào các dự án dầu khí, LNG, điện gió ngoài khơi, dịch vụ kỹ thuật năng lượng hoặc các doanh nghiệp sở hữu công nghệ tiên tiến tại nước ngoài. Đây là con đường giúp doanh nghiệp Việt Nam rút ngắn thời gian tích lũy năng lực, tiếp cận nhanh hơn với trình độ quản trị và công nghệ của thế giới.

2. Như đề cập ở trên, năng lực tự chủ, khả năng đáp ứng của ngành năng lượng quốc gia phụ thuộc rất lớn vào sức mạnh của các doanh nghiệp trong ngành. Một quốc gia khó có thể bảo đảm an ninh năng lượng bền vững nếu các doanh nghiệp năng lượng trong nước không đủ năng lực tham gia sâu vào chuỗi giá trị hoặc phụ thuộc quá lớn vào công nghệ, dịch vụ và nguồn lực bên ngoài. Ngược lại, khi doanh nghiệp Việt Nam có khả năng sở hữu, vận hành hoặc tham gia kiểm soát các tài sản chiến lược trong và ngoài nước, khả năng chống chịu trước các biến động của thị trường năng lượng toàn cầu cũng sẽ được nâng lên.

Đây chính là ý nghĩa lớn nhất của M&A nhìn từ góc độ an ninh năng lượng. Mỗi thương vụ giúp doanh nghiệp mở rộng quy mô, làm chủ thêm công nghệ, gia tăng hiện diện trên thị trường quốc tế hoặc tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng năng lượng đều góp phần củng cố năng lực nội sinh của ngành năng lượng Việt Nam. Nói cách khác, M&A không chỉ tạo ra giá trị cho doanh nghiệp mà còn tạo thêm “lớp đệm” cho an ninh năng lượng quốc gia.

M&A vì thế có thể nói là “chìa khóa” để tạo đột phá không chỉ với ngành năng lượng mà với hoạt động khác của nền kinh tế. Và với một nền kinh tế có độ mở cao, tốc độ tăng trưởng cao như Việt Nam, tiềm năng M&A được đánh giá là rất lớn.

Cái được, cái cấp bách của M&A là vậy nhưng thực tế cho thấy hoạt động này trong lĩnh vực năng lượng nói riêng tại Việt Nam lại rất khiêm tốn. Qua trao đổi với nhiều doanh nghiệp và nhiều chuyên gia trong lĩnh vực cho thấy, một trong những rào cản lớn nhất hiện nay là tâm lý e ngại rủi ro trong các quyết định đầu tư, mua bán và sáp nhập.

Bản chất của M&A là hoạt động kinh doanh có mức độ rủi ro cao. Không có bất kỳ thương vụ nào bảo đảm thành công tuyệt đối. Ngay cả những tập đoàn hàng đầu thế giới cũng chấp nhận những khoản đầu tư chưa đạt kỳ vọng để đổi lấy cơ hội tăng trưởng dài hạn. Tuy nhiên, đối với doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhà nước, việc đánh giá hiệu quả đầu tư đôi khi vẫn mang nặng tư duy “không được phép thất bại”, dẫn tới tâm lý thận trọng quá mức. Vì thế, không ít cơ hội M&A đã bị bỏ lỡ do quy trình phê duyệt kéo dài hoặc thiếu cơ chế xử lý những rủi ro phát sinh trong quá trình ra quyết định.

Trong hoạt động M&A năng lượng, rủi ro không chỉ nằm ở biến động giá dầu, giá khí hay giá điện mà còn đến từ thay đổi chính sách, biến động thị trường quốc tế, tiến độ phát triển hạ tầng và những yếu tố địa chính trị khó lường. Nếu mọi rủi ro đều được đẩy hoàn toàn sang phía doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhà nước, thì tâm lý thận trọng là điều khó tránh khỏi.

Cùng với đó, một nghịch lý đang tồn tại là doanh nghiệp được giao nhiệm vụ dẫn dắt đầu tư nhưng lại chưa được trao đầy đủ quyền chủ động để quyết định các cơ hội kinh doanh trong một thị trường biến động rất nhanh. Nếu doanh nghiệp không thể đưa ra quyết định kịp thời, cơ hội có thể thuộc về các đối thủ.

Đó là những rào cản đối với hoạt động M&A mà chúng ta phải thẳng thẳng thắn nhìn nhận và tháo gỡ.

3. Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu vừa bảo đảm đủ năng lượng cho tăng trưởng kinh tế, vừa nâng cao tính tự chủ trong bối cảnh thế giới biến động nhanh chóng. Trong hành trình đó, M&A cần được nhìn nhận là một công cụ chiến lược, không chỉ trong phạm vi thị trường trong nước mà cả trên bình diện quốc tế. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, những quốc gia thành công trong phát triển năng lượng đều xây dựng được cơ chế phân bổ và chia sẻ rủi ro hợp lý giữa Nhà nước và doanh nghiệp. Đối với các dự án có ý nghĩa chiến lược về an ninh năng lượng, bảo đảm chủ quyền quốc gia hoặc phát triển các ngành công nghệ mới, Nhà nước không thể chỉ yêu cầu doanh nghiệp thực hiện nhiệm vụ mà cần có cơ chế đồng hành thông qua các chính sách hỗ trợ và chia sẻ rủi ro phù hợp.

Do đó, việc tiếp tục hoàn thiện thể chế theo hướng tăng quyền tự chủ cho doanh nghiệp trong hoạt động đầu tư, liên doanh, liên kết và M&A; đồng thời xây dựng cơ chế quản trị và phân bổ rủi ro phù hợp với đặc thù của các hoạt động đầu tư chiến lược là yêu cầu cấp bách. Bởi xét đến cùng, một nền năng lượng tự chủ phải được xây dựng trên nền tảng những doanh nghiệp đủ mạnh để cạnh tranh, đủ năng lực để vươn ra thế giới và đủ bản lĩnh để trở thành lực lượng nòng cốt trong bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.

Thực tế cho thấy, các tập đoàn năng lượng lớn trên thế giới đều được trao quyền rất lớn trong việc tìm kiếm cơ hội đầu tư, đàm phán hợp tác, thực hiện M&A và quản trị danh mục tài sản. Cơ quan quản lý nhà nước thực hiện vai trò giám sát, định hướng chiến lược thay vì can thiệp quá sâu vào các quyết định kinh doanh cụ thể. Điều này đặc biệt quan trọng đối với các doanh nghiệp năng lượng được giao trọng trách bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.

Tự chủ không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý. Ngược lại, tự chủ phải đi kèm trách nhiệm giải trình, minh bạch hóa hoạt động và hệ thống kiểm soát nội bộ chặt chẽ. Khi đó, doanh nghiệp mới có đủ năng lực phản ứng nhanh với thị trường, tận dụng các cơ hội M&A và huy động hiệu quả các nguồn lực trong nước cũng như quốc tế.

Quan trọng hơn, cần có cơ chế bảo vệ những người dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung, miễn là các quyết định được thực hiện đúng quy trình và minh bạch, vì lợi ích chung của doanh nghiệp và đất nước.

Nghị quyết của Đảng đã nhiều lần nhấn mạnh yêu cầu xây dựng các doanh nghiệp nhà nước mạnh, đủ sức dẫn dắt nền kinh tế. Muốn vậy, không thể chỉ giao nhiệm vụ mà không trao quyền. Ở đó, quyền tự chủ trong hoạt động đầu tư, liên doanh, liên kết và M&A cần được mở rộng hơn, đi đôi với trách nhiệm giải trình và cơ chế giám sát minh bạch. Khi được trao quyền đầy đủ, các doanh nghiệp mới có thể chủ động tìm kiếm tài sản tốt, mở rộng thị trường, gia tăng quy mô và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế.

Việt Nam không thiếu nhà đầu tư quan tâm đến lĩnh vực năng lượng. Điều mà các nhà đầu tư quan tâm nhất là tính ổn định, minh bạch và khả năng dự báo của chính sách. Các dự án năng lượng có thời gian thu hồi vốn kéo dài từ 15-30 năm, thậm chí lâu hơn đối với các dự án dầu khí ngoài khơi hay điện gió ngoài khơi. Vì vậy, nhà đầu tư không chỉ đánh giá hiệu quả tài chính mà còn xem xét khả năng kiểm soát các rủi ro về chính sách, thị trường, tỷ giá, pháp lý và cơ chế giá.

Tin rằng, khi gỡ được những nút thắt đó, M&A ở Việt Nam sẽ có những bước tiến mạnh mẽ, đặc biệt trong lĩnh vực năng lượng, qua đó sẽ góp phần giải quyết bài toán năng lượng "đi trước một bước" trong kỷ nguyên mới!